Monroe's fascinerende en macabere nalatenschap

Ze zou deze zomer 90 zijn geworden. Maar Marilyn Monroe overleed in 1962, op 36-jarige leeftijd. Een deel van haar nalatenschap is in de Nieuwe Kerk te zien, spectaculair en macaber tegelijk. Daar sta je dan, in haar agenda te kijken.

Monroe in 1948. Beeld getty

Als het over Marilyn Monroe gaat, laten we dan vooral zo snel mogelijk het woord geven aan Billy Wilder, een van de beste filmmakers uit de geschiedenis. Hij werkte twee keer met haar, alsof hij 'twee keer door de bliksem werd getroffen' - en daarmee bedoelde hij iets goeds. Hij regisseerde haar in de beste filmkomedie ooit, Some Like It Hot (1959), waarin ze speelde met Jack Lemmon en Tony Curtis. En hij regisseerde haar bekendste filmscène, die in The Seven Year Itch (1955), waarin haar jurk opwaait boven een rooster van de metro in New York.

81ste take

Wilder was de man die op de set van Some Like It Hot probeerde het regeltje 'Where's that bourbon?' uit zijn ster te krijgen; uit een vrouw die op andere dagen zonder haperen een scène van drie pagina's in één take aankon. Maar niet vandaag. 'Where's that bourbon?' Drie woorden, maar tientallen takes, inclusief huilbuien. 'Ik kon met tachtig takes leven, omdat de 81ste erg goed was', zei Wilder later. En: 'Ik heb een oude tante in Wenen die elke regel perfect zou oplezen. Maar wie zou er naar die film gaan?'

Dat Marilyn Monroe dit jaar 90 zou zijn geworden is een feit uit de categorie 'zinloos, droefmakend'. Maar de belangstelling voor Monroe, voor altijd in de tijd bevroren op die duizenden foto's, afkomstig van paparazzi of professionele fotografen die hun geluk niet opkonden en maar bleven klikken, groeit nog altijd. Die wordt onder meer in leven gehouden door de dosering waarmee Monroes nalatenschap op de markt wordt gebracht. Terwijl in de Nieuwe Kerk in Amsterdam de komende maanden een van de grootste collecties Monroememorabilia te zien is, vindt in november in Los Angeles de grootste Monroeveiling tot nu plaats. Twaalfhonderd items, met als klapstuk de 'happy birthday-jurk', die ze droeg toen ze in mei 1962, enkele maanden voor haar dood, president Kennedy toezong - niet lang voor diens dood. Twee mythes, Kennedy en Monroe, Hollywood en het Witte Huis, verenigd in die ene jurk, die miljoenen moet opbrengen.

90 jaar Marilyn. Omzien naar een iconische vrouw, 1/10 t/m 5/2, Nieuwe Kerk, Amsterdam

Monroe's krulspelden. Beeld Ted Stampfer

Hij is weleens Monroe-moe, maar dat duurt nooit lang

Marilyn Monroe is de hobby van Marco van der Munnik. Hoe ziet het leven van een verzamelaar en fan eruit?

Ted Stampfer

Verzamelaar en gastcurator Ted Stampfer, de grootste privéverzamelaar van Monroememorabilia ter wereld, zal de veiling met belangstelling volgen - meer wil hij er niet over kwijt tijdens de rondleiding langs de expositie in De Nieuwe Kerk, die zaterdag opengaat.

In de tentoonstelling wordt het happy birthday-moment vertoond op een oud televisietoestel, maar zou het niet schitterend zijn als Stampfer de filmbeelden kon laten zien met die echte jurk ernaast?

Ted Stampfer is een veertiger, een Duitse zakenman die zijn geld verdiende in de financiële sector, maar al snel een serieuze verzamelaar werd. Hij zag op 9-jarige leeftijd How to Marry a Millionaire en Gentlemen Prefer Blondes. Zijn leven zou nooit meer hetzelfde zijn.

Agenda, met initialen, van de ster. Beeld Ted Stampfer
Telefoonboekje. Beeld Ted Stampfer

Van elk item uit zijn enorme collectie verzamelt hij zo veel mogelijk achtergrondinformatie en, benadrukt hij, hoe meer hij van haar weet, hoe groter zijn respect wordt. Natuurlijk was ze een sekssymbool en had haar leven tragische kanten, maar hij ziet de manier waarop hij haar leven presenteert als een monument voor haar talent. En, of we dit willen noteren: 'Ze was een uitzonderlijk intelligente vrouw en ik geloof niet dat ze zelfmoord heeft gepleegd.' Daarvoor ging het haar te goed in de maanden voor haar dood en daarvoor leek haar leven te georganiseerd; er waren zelfs weer trouwplannen.

Stampfer bezit een agenda van Monroe, uit de periode vlak voor haar dood, die een drukbezette en georganiseerde indruk maakt. We buigen ons over haar telefoonklapper, met keurig getypte namen en nummers. Op de expositie ligt haar little black book open op de pagina waar de nummers van Frank Sinatra staan genoteerd: 'Home 1-4628'. Dichterbij Monroe lijk je niet te kunnen komen, maar dan heb je de krullenset (met platinablonde haren), de halfleeg geknepen tube make-up, of het flesje met pillen tegen een voorhoofdsholteontsteking nog niet gezien.

Slaapmaskertje van de ster. Beeld Ted Stampfer
Monroe in 1953. Beeld anp

Opwaaiende jurk

Items die relikwie en bewijsmateriaal zijn, fascinerend en macaber tegelijk. Carlo Wijnands, de ontwerper van de tentoonstelling, heeft de imposante Nieuwe Kerk niet weggemoffeld, maar er een Marilyn-eredienst van gemaakt, met een enorme afbeelding van de ster die overgaat in de hoge kerkramen.

Hoogtepunt is een reconstructie van de beroemde politiefoto van de overleden Marilyn in haar bed, een nachtkastje vol pillendoosjes ernaast, in spectaculair beeldrijm met het graf van Michiel de Ruyter.

Daags voor de opening van de expositie werd het klapstuk van 90 jaar Marilyn binnengedragen door Stampfer en Wijnands en in een glazen vitrine geplaatst. De jurk uit The Seven Year Itch, beter bekend als 'de opwaaiende jurk'. Als je vijf filmscènes uit de 20ste eeuw zou kiezen, dan zou de opwaaiende jurk er onderdeel van uit maken, zo veel groter dan de film zelf (die niet tot de hoogtepunten uit het oeuvre van Wilder gerekend kan worden).

Marilyn Monroe op de set van de film The Seven Year Itch (1954). Beeld ap

Ook het verhaal van de opname van de scène is een filmmythe. Het verhaal: getrouwd burgerman komt in een lange hete zomer zijn nieuwe buurvrouw tegen en de prikkelende vraag die boven de film hangt is of het instituut huwelijk zal bezwijken. Marilyn doet haar naïeve best door verkoeling te zoeken en haar ondergoed in de ijskast te leggen (wat in 1955 net zo insloeg als de manier waarop Sharon Stone, decennia later, in Basic Instinct tijdens het politieverhoor haar benen over elkaar slaat.).

De jurk in kwestie was ontworpen door Monroe's favoriete ontwerper, William Travilla. In de scène heeft de man het meisje mee naar de film genomen, Creature from a Black Lagoon, die draait in het Trans-Lux 52nd Street Theatre, op de hoek van Lexington Avenue. 'Ooo, do you feel the breeze from the subway?', vraagt het buurmeisje en ze neemt plaats op het ventilatierooster.

Tijdens de opnamen, midden in de nacht, hadden zich inmiddels honderden fotografen en duizenden toeschouwers verzameld, in afwachting van de opwaaiende jurk. Onder de toeschouwers de radeloze Joe DiMaggio, honkballster en gefrustreerd echtgenoot van Marilyn. Een deel van de opnamen werd later in een studio overgedaan, waarbij, volgens Wilder, technici 'vochten om de ventilator te mogen bedienen'.

Opbouw van de tentoonstelling in de Nieuwe Kerk. Rechts Ted Stampfer. Beeld Renate Beense

We staan naast de jurk, dichterbij kun je bijna niet komen. Maar is het ook 'de jurk'? Nou ja, het is hoe je het bekijkt. Het is, zegt Stampfer, de reservejurk die Travilla maakte voor zijn eigen collectie, een exacte kopie van de filmjurk . Het origineel werd in 2011 door actrice Debbie Reynolds geveild voor ruim 5 miljoen dollar.

Het laatste woord over Monroe komt opnieuw van Billy Wilder: 'Wat iedereen die met haar werkte later ook over haar gezegd heeft, dit is wat iedereen dacht toen ze er nog was: ik ben hier met Monroe en ik mag naast haar staan. En dat was adembenemend.'

Verzamelaar en curator Ted Stampfer met zijn favoriete collectiestukken tijdens de voorbereiding op een tentoonstelling.

37 jaar in de opslag

Na de dood van Monroe in 1962 werd haar volledige nalatenschap (de inhoud van huizen in New York en Los Angeles) naar een opslag in New York gebracht. Erfgenaam was vriend en acteercoach Lee Strasberg, maar de opslag kon pas worden geopend na de dood van Gladys Baker, Monroe's moeder (opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis) in 1984. Toen was Strasberg al overleden en kwam de nalatenschap terecht bij Anne Strasberg, de weduwe van Lee. In 1999 werd het eerste deel van de Monroe Estate geveild. In november dit jaar is het laatste deel van de Monroecollectie aan de beurt. Met 1.200 items wordt het de grootste veiling tot nu toe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden