INTERVIEW

Monoloog Socrates is in deze tijd actueel

Stefaan van Brabandt en Bruno Vanden Broecke

Let op: Socrates is aan het woord, en hij heeft wat te vertellen! In deze tijd van veel te snelle meningen en grote zekerheden, is de monoloog die de Vlaamse theatermaker Stefaan Van Brabandt schreef voor acteur Bruno Vanden Broecke actueel en relevant.

Links Bruno Vanden Broecke, rechts Stefaan van Brabandt. Beeld Willem Popelier

Ze ogen in het Amsterdamse café De Brakke Grond als een hecht komisch duo. De een lang gezicht, groot voorhoofd, kaal en rossig. De ander rond gezicht, groot voorhoofd, kaal en donker. Acteur Bruno Vanden Broecke (41) - de 'grote' - slaat vriend, regisseur en initiatiefnemer Stefaan Van Brabandt (36) amicaal op de schouder. 'Hebt gij mij gekozen vanwege mijne kale kop? Lijk ik op Socrates?' Toch gaat hij niet verkleed als Griekse wijsgeer het podium op. 'Sandalen ogen onnozel. Ik laat mijn rode baard groeien, krijg een stugge zwarte trui aan, blote voeten, that's it. Niets in de handen, niets in de mouwen. Een monoloog alsof ik alles ter plekke bedenk.'

Socrates is de eerste theatermonoloog van een door Van Brabandt geschreven reeks over grote filosofen. Later volgen Arthur Schopenhauer, Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche en Michel Foucault, gespeeld door collega's. Vanden Broecke trapt af, als grondlegger van de westerse filosofie. 'Dit stuk is Bruno op het lijf geschreven. Ik heb jaren met hem samengewerkt bij Compagnie De Koe. Bruno heeft de vereiste ironie en weerbarstigheid. Tegelijkertijd speelt hij concreet, met nuance, intelligentie, humor en warmte. Nooit braaf of routineus, ook niet als welbespraakt filosoof.'

Niets was evident

'Ik begrijp niets van mijn leven, ik begrijp niets van mijn wereld en dat jaagt mijn denken aan. (...) Denken begint waar weten stopt.'
(Uit: Socrates)

Voor Vlamingen is Vanden Broecke een begrip. Hij werd mateloos populair als de achterstevoren pratende kantoorklerk Sammy Tanghe in de tv-serie Het Eiland, een Vlaamse variant van The Office. Hij was dagelijks te horen als Lustige Lezer tijdens de afsluiting van Man bijt hond. Bovendien krijgt hij het langste woord ter wereld vloeiend over zijn lippen en kan hij zinnen tot acht woorden omgekeerd uitspreken - een uit de hand gelopen jeugdhobby.

De Nederlandse theaterwereld ontdekte de man die klassieke filologie en Grieks studeerde echter vooral door zijn verpletterende monoloog Missie (2007), nog steeds in vier talen op zijn repertoire. Daarin vertolkt hij op overrompelende wijze een Witte Pater uit Congo, naar een tekst van David Van Reybrouck (die tekst zou later het hart van zijn prijswinnende boek Congo vormen). Missie heeft het effect van een mokerslag, door geraffineerd slalommen rond de morele ambiguïteit die de zendingsdrang in voormalig koloniaal gebied aankleeft. 'Als een monoloog eenmaal marcheert zoals Missie, is het een bal energie die ik de zaal in gooi.'

Maar nu, kort voor de première van deze nieuwe theatermonoloog, is hij nog niet zeker in zijn spel. Móét hij het ook niet zeker weten. Als er iets is wat we weten van Socrates - slechts uit tweede hand, via teksten van Plato - is het dat voor hem niets evident was. Dat hij alles ter discussie stelde.

Beeld Willem Popelier

Moreel en pedagogisch ideaal

'Ik heb geen antwoorden, ik heb geen conclusies, ik heb alleen vragen. (...) Ik ben een levende vraag.'
(Uit: Socrates)

Van Brabandt: 'We weten dat hij, vuil en onverzorgd, mensen op straat aanklampte met doordringende stierenblik en met ironie hun meningen aan het wankelen bracht. Toch had hij een onweerstaanbare aantrekkingskracht op jongens. Hij had altijd ruzie met zijn vrouw Xanthippe en werd vaak gespot in de buurt van gymnasia vol trainende jongens. Vergelijk het met een vieze, oude man die rondhangt in fitnesscentra om jongens te versieren, maar geliefd is vanwege zijn wijsheid. Socrates was niet uit op macht, status of geld. Hij dacht vanuit een moreel en pedagogisch ideaal.'

Niet altijd een mening of antwoord

'Filosofie veronderstelt moed om te twijfelen (...) om de eigen uitgangspunten en vooronderstellingen kritisch te onderzoeken en de zekerheden over jezelf en de wereld los te laten.'
(Uit: Socrates)

Juist daarom vinden beide heren het belangrijk nu met Socrates op de proppen te komen. Als tegenwicht tegen populisme en spuitfonteinen van snelle meningen en oordelen als Twitter. Van Brabandt: 'In deze tijd van uitroeptekens en hoofdletters wil ik laten zien dat twijfel een kracht kan zijn. Het is geen schande eens iets niet te weten. We willen tegen jongeren zeggen: het hoeft niet altijd snel. Je hoeft niet altijd een mening of antwoord paraat te hebben. Denken gaat in vegen, niet in zwart lijnen.'

Moralist

'We zijn als kinderen in het donker die een lichtje aansteken, niet om de duisternis te verdrijven, (...) maar om onszelf wijs te maken dat ze er niet is. (...) We tasten allemaal in het duister, een leven lang. Ook een filosoof. Hij is een glimworm: hij schept geen klaarte, hij laat duisternis zien.'
(uit: Socrates, vrij naar Karel Boullart)

Van den Broecke: 'Socrates was moralist. Het zal lastig zijn niet dat vingertje tegen het publiek op te steken.' Daarom gaat hij Socrates spelen als een beminnelijke, grillige man, in de laatste uren voor zijn dood, de gifbeker in het vooruitzicht: 'Ik probeer eerst het publiek zich welkom te laten voelen. Ik lijm ze. De drempel van de voorstelling is laag, de lat van de denkoefening hoog. Die gaat over de vraag: wat is een goed leven, wat is goed samenleven? Let wel: er tikt een klok. Ik ga dood. Die klok kun je niet ironiseren.'

Socrates - het enige dat ik weet is dat ik niets weet, theatermonoloog van De Verwondering/Stefaan Van Brabandt, door Bruno Vanden Broecke,. t/m 3/10 in De Brakke Grond, Amsterdam. Daarna 5/10 Utrecht, 3/11 Rotterdam, 6 en 7/11 Tilburg en 10/11 Maastricht.

Socrates

Socrates is de eerste van vijf theatermonologen over filosofen, gemaakt door Stefaan Van Brabandt bij De Verwondering (nieuw opgericht). Na Bruno Vanden Broecke als Socrates kruipt Robby Cleiren (De Roovers) in de huid van Søren Kierkegaard. Damiaan De Schrijver (Compagnie De Koe) speelt Arthur Schopenhauer, Peter van den Eede (De Koe) Michel Foucault en cabaretier Wim Helsen laveert als Friedrich Nietzsche langs de goddeloze afgrond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.