Monarchist tegen wil en dank

Wat heeft de koning als niet-gekozen burger in de regering te zoeken? Die vraag keert, in vele varianten, steeds terug in Macht verloren, gezag versterkt, de monarchie-opstellen die emeritus hoogleraar parlementaire geschiedenis Joop van den Berg sinds 1977 heeft gepubliceerd en die nu voor het eerst zijn gebundeld.

Grondwet

Artikel 42 van de Grondwet zegt: 'De regering wordt gevormd door de koning en de ministers.' Zo staat het er pas sinds 1983, toen de Grondwet voor het laatst geheel werd herzien. In geen van de zeven andere Europese monarchieën is het zo geregeld; overal blijft de koning erbuiten en volstaat de ministeriële verantwoordelijkheid.

Geduldig legt Van den Berg uit dat dit in Nederland historisch zo is gegroeid, en dat er best iets voor te zeggen valt. Er zijn wel meer hoge functies die niet door verkiezing worden vervuld, denk aan rechters. In een regimen mixtum maakt een president of koning als staatshoofd bovendien niet veel verschil. Al blijft waar wat prins Claus ooit zei: 'Als we nu een nieuwe staat zouden stichten, zou niemand op het idee komen om te beginnen met het koningschap.'

Aanpassing

De Grondwetsherzieners van 1983 wilden vooral de bestaande praktijk vastleggen. De regering bestond immers al uit ministers en koning. Het stond nergens, maar iedereen snapte het. Dus kwam het nieuwe artikel 42, met ter verduidelijking in artikel 45 de toevoeging dat 'de ministerraad beraadslaagt en besluit over het algemeen regeringsbeleid'.

De tragiek van deze 'verbetering' is dat ze alleen maar tot meer misverstand heeft geleid. Terwijl expliciet staat geschreven dat de koning geen politieke macht heeft, wordt die hem wel toegedicht. Het leidde tot discussie in 2000 (Thom de Graaf), tot de opmerking van Wilders dat de koning(in) 'als een haas uit de regering' moest (2007), en zelfs nu is het een terugkerend issue in Kamerdebatten. Van den Berg pleit dan ook voor aanpassing van de formulering: het moet 'zuiverder'.

Van den Berg neemt vaker positie in. Hij vindt het niet juist dat prins Constantijn lid is van het Koninklijk Huis, windt zich op over het gesol met 5 mei als nationale feestdag en bepleit een minder ambtelijke Troonrede. Hij schrijft dat hij aanvankelijk niets zag in de kabinetsformatie-nieuwe-stijl, maar erkent dat de Kamer er in 2012 goed is uitgekomen - al is het nog afwachten hoe het met een minder duidelijke verkiezingsuitslag zal gaan.

Hij markeert ook zijn eigen positie tegenover het koningschap, van aanvankelijk 'orthodox' (lees: republikeins) naar 'vrijzinnig', het gevolg van veertig jaar wetenschappelijke studie naar het onderwerp. Hij benoemt de paradox: een fenomeen accepteren waarbij je je intellectueel nooit helemaal thuis voelt. 'Nadere kennismaking met de personen die het koninklijke ambt uitoefenen of hebben uitgeoefend, heeft aan die groeiende 'vrijzinnigheid' zonder twijfel bijgedragen', schrijft Van den Berg. Dat moet hij in zijn memoires dan nog maar eens toelichten.

Erfcharisma

Na het rafelige koningschap van Juliana en de beschamende rellen bij de inhuldiging van Beatrix in 1980 is het juist 'links Nederland' dat het koningschap heeft omarmd. Het is veilig schuilen op 'de koninklijke vluchtheuvel', stelt Van den Berg vast. Het zijn misschien ook niet voor niets de progressieve premiers Drees (Hofmans), Den Uyl (Lockheed) en Kok (Zorreguieta) geweest die de monarchie door de lastigste episoden sleepten, laat hij mooi zien. Als 'koele minnaars' van de monarchie snapten zij het belang van behoud van wat voor velen 'het begrijpelijke deel van de politiek' is.

Conclusie: het koningschap heeft sinds de 19de eeuw (gelukkig) aan macht verloren, maar als instituut heeft het 'erfcharisma' en het gezag dat daarvan kennelijk uitgaat nog altijd een waardevolle maatschappelijke functie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden