Mokum staat op de planken

Met het project 100% City maakt het Duitse collectief Rimini Protokoll in diverse Europese steden theater. Met bewoners uit de stad. Karin Veraart zag in Amsterdam hoe dat in zijn werk gaat: een voorstelling maken óver de stad, mét de inwoners.

Uit het theaterproject 100% City: de uitvoering in Londen. Beeld Tim Mitchell
Uit het theaterproject 100% City: de uitvoering in Londen.Beeld Tim Mitchell

Ja hoor, het gebeurt echt. In onvervalst Amsterdams klinkt het Aan de Amsterdamse grachten. Wil heeft de microfoon gegrepen en gaat los, uit volle borst. Al snel haakt een stel enthousiastelingen in. Beter kun je het je haast niet wensen, op een kennismakingsbijeenkomst van honderd Amsterdammers in het kader van een theatervoorstelling met de toepasselijke titel 100 % Amsterdam.

Wil (Melis) is 82 jaar, gepensioneerd chemisch reiniger uit West. Zijn hobby: operette zingen. Hij is een van de honderd 'spelers', zoals ze worden genoemd in het kader van dit stuk-in-wording.

Het project is van het Duitse theatercollectief Rimini Protokoll. Ze presenteerden de allereerste voorstelling in hun thuisstad Berlijn in 2008, daarna volgden vele andere steden, dit voorjaar nog 100 % Brussel. Het idee: je vertrekt vanuit de statistiek van een stad (leeftijd, geslacht, burgerlijke stand, etnische achtergrond, beroep, stadsdeel) en laat honderd vertegenwoordigers uit die categoriën op het podium iets vertellen, zodanig dat je een boeiend beeld krijgt van die stad, maar ook zeker van deze honderd bewoners.

null Beeld Io Cooman
Beeld Io Cooman

Annika Smits (35), demografisch onderzoeker

Vanuit m'n werk werd me in een vroeg stadium gevraagd mee te denken over dit project. Ik vind het super! Normaal gaan vele mensen voor mij schuil achter cijfers en staafdiagrammen en nu zie ik ze in het echt: stadgenoten die ik niet dagelijks tegenkom. Ik vond het idee op papier al leuk, maar nu gaat het leven. Inmiddels merk je dat er een gezamenlijk gevoel van trots is, op de voorstelling én op het Amsterdammer-zijn. De sfeer is steeds ongewongener, er werden laatst spontaan Jordanese meezingers aangeheven. En ik leer meer over de stad: waar wonen mensen, waar zijn ze gelukkig, waar willen ze juist weg? M'n werk, inderdaad, maar ook m'n hobby.

Reality theatre

Dat is typisch voor het werk van de makers, die wel worden gezien als grondleggers van het 'reality theatre': Helgard Haug (1969), Stefan Kaegi (1972) en Daniel Wetzel (1969). Ze werken doorgaans niet met professionele acteurs maar met 'experts', deskundigen uit het leven waarover ze theater willen maken. Werknemers van een failliete luchtvaartmaatschappij (Sabenation), mensen uit een Indiaas callcenter (Call Cutta in a Box), of islamitische voorgangers in Radio Muezzin. En hoe ze het 'm toch flikken, altijd pakt het verrassend en theatraal uit.

Twee plaatselijke instanties in Amsterdam namen het initiatief om 100% City naar de hoofdstad te halen: Inge Koks van Stichting Publieke Werken en de European Cultural Foundation, die haar 60ste verjaardag wilde markeren met een bijzonder project en al een tijdje een oogje had op het gerenommeerde trio. Twee organisaties die het culturele met het maatschappelijke willen verbinden. Vrijwel direct was ook de Stadsschouwburg om.

Op de kennismakingsmiddag in de Stadsschouwburg - die van grachtenzanger Wil - is iedereen op een speelse manier bezig elkaar te bevragen. Steeds over een onderwerp dat wordt aangereikt door organisator Publieke Werken. Het gaat over van alles, maar aan het eind van de bijeenkomst ook zeker over de situatie in het eigen stadsdeel - en hoe die te verbeteren. Zo zijn de Libanese Samar en Iraanse Shahnaz druk bezig Hans (PvdA-lid van de bestuurscommissie Noord) uit te nodigen voor een maaltijd in de ontmoetingscentra die zij runnen.

null Beeld Io Cooman
Beeld Io Cooman

Frits Groenevelt (72), gepensioneerd plastisch chirurg

Ik woon al sinds mijn studententijd in Amsterdam en heb me daar altijd bevoorrecht om gevoeld. Ik wil wel iets terug doen. Tijdens de eerste kennismakingsmiddagen voelde ik me een beetje een eenzame ziel, eerlijk gezegd. Ik zie weinig mensen uit mijn stadsdeel Zuid, of de grachtengordel. Dat is geen kritiek, hoor. Maar dat deel van de stad heeft toch ook impact op de uitstraling ervan. Wat je merkt, is dat mensen vooral de aandacht op zichzelf willen vestigen. Je hoort dingen waarvan je denkt, jezus, hoe krijg je het verzonnen. Prima - dat is ook theater. Ik hoop vooral dat we het spannend weten te houden en dat het publiek straks met een blij huppelgevoel naar buiten gaat.

Selectie

Inge Koks deed het leeuwendeel van de selectie. Aan haar ook de taak aan de spelers uit te leggen hoe het er op de planken aan toegaat. Dat je op het toneel geen podiumervaring hoeft te hebben, dat je zo zichtbaar mag zijn als je zelf wilt; dat je een kleine introductie over jezelf mag houden aan de hand van een voorwerp dat je meeneemt en dat de voorstelling daarna grotendeels verloopt aan de hand van vragen die ter plekke - collectief - aan alle honderd deelnemers worden gesteld. Over de stad, en over jouw verhouding tot de stad, soms te beantwoorden door ja of nee - hand opsteken - later ook door het ophouden van een gekleurd karton - waarbij de kleur rood / groen /geel / wit / blauw de aard van je antwoord weergeeft en er door de opstelling van de spelers visueel een soort staafdiagram op toneel ontstaat. Maar dat je ook steeds zelf vragen mag stellen en dat die vragen ook dan zo maar in de voorstelling terecht kunnen komen.

Koks zelf kreeg voor de selectie imput van het gemeentelijk Bureau Onderzoek en Statistiek, uitgangspunt voor in principe elke 100% City. Waarbij bijvoorbeeld geldt voor Amsterdam: 49 procent is man, 51 procent vrouw, de grootste bevolkingsgroep is tussen de 20 en 35 jaar (28 procent), et cetera, waardoor er een raster ontstaat dat je 'invult' met echte mensen. Koks: 'We hebben hier heel recente gegevens (2013), tot verrassing ook van Rimini Protokoll.'

'Steeds hebben we aan de kandidaten dezelfde dingen gevraagd', zegt Koks, 'zodat die alvast een idee krijgen over hoe de voorstelling gaat worden, en de makers via de antwoorden al een beetje een gevoel krijgen wie ze voor zich hebben. Dan moet je denken aan: wat is je favoriete plek in de stad? Wat zie je als je uit je raam kijkt? Maar ook: welke superkracht zou je willen hebben; waarin ben jij uniek; tot welke groep behoor je, en met welke wil je niet worden gemix; wat zou je op toneel kunnen tonen? Dat zit in het concept, ik vind het erg leuk bedacht.

'En wat je meteen ziet als de voorstelling daadwerkelijk begint: de diversiteit van de stad. Alle leeftijden, alle culturele achtergronden, alle stadsdelen - maar ook de connecties. Gaandeweg en grappenderwijs ontstaat een hecht geheel. De 'spelers' worden personages, door het verhaaltje dat ze aan het begin hebben gehouden, door hun lichaamstaal, hun eigen manier van aanwezig zijn. Als publiek pik je er haast als vanzelf een paar uit die je gedurende de voorstelling volgt: hoe reageert hij nu? Welk antwoord zou zij hier gaan geven? Op sommige momenten slaat zelfs de ontroering toe, af en toe is het hilarisch.

null Beeld Io Cooman
Beeld Io Cooman

Samar Shalaan (54), voorzitter van ontmoetings- en ondernemerscentrum de Vrouwenbazaar

Ik vond het meteen een aantrekkelijk idee: met mensen van verschillende achtergrond in zo'n project stappen. Top. Een lid van mijn eigen stadsdeel Noord zit erbij, ik kende hem helemaal niet, al ben ik daar bijna elke dag. Hij is inmiddels komen eten in de Vrouwenbazaar. Het gaat mij er niet om op het toneel te staan. Het gaat om mensen leren kennen, om diversiteit. Daar houd ik van. Het is een beetje netwerken. Ik ben Libanese, maar ik zeg: ik ben multicultureel. We zijn mensen, allemaal. Tijdens de kennismakingsdag hebben we woordspelletjes gedaan, samen zinnen gemaakt, en uiteindelijk: poëzie. Dat vind ik mooi: opbouwen. Foto's Io Cooman

Drukke vrolijke boel

Tijdens het eerste repetitieweekeinde is het nog even zoeken, vaak letterlijk, naar een eigen plek op de speelvloer, maar Protokollers Kaegi en Haug vinden het erg soepel verlopen. Neem Parijs, grinniken ze samen. Daar was de helft van de spelers voortdurend bezig kritiek te leveren op de gang van zaken. 'Die hielden pas van discussiëren.'

In Amsterdam valt dat reuze mee. Een enkeling vindt het niet honderd procent omdat er geen Amsterdamse muziek tijdens een scène wordt gespeeld. Klopt. Het drietal muzikanten aan de zijkant maakt swingende muziek waarbij je maar met moeite stil kunt blijven zitten. Terwijl dat soms wel de bedoeling is. 'Liever niet dansen, op dit moment', aldus Kaegi met enige regelmaat. Bij de kinderen is dit tegen dovemansoren gezegd.

Een drukke vrolijke boel is het, zondagnamiddag, de laatste dag van november.

Hoe selecteer je?

Voor de keuze van de deelnemers van het theaterproject 100% Amsterdam kreeg de organisatie ondersteuning van het gemeentelijk Bureau Onderzoek en Statistiek. De cijfers die zij verstrekken, vormden het uitgangspunt voor de 100% City-voorstelling, zoals in de infographic te zien is. Uitgaande van de laatste statistieken vertegenwoordigt ieder van hen 1 procent van de Amsterdamse bevolking: 49 procent is man, 51 procent vrouw, de grootste bevolkingsgroep is tussen de 20 en 35 jaar (28 procent).

null Beeld X
Beeld X

Stellingen

Na de pauze schuift Clover (46, zangeres en entertainer, uit stadsdeel Centrum) iets naar voren. Ze leest wat vragen hardop voor. De gekste dingen komen langs. Hoe uit je je politieke woede? (Mogelijke antwoorden: online / in het café / schreeuwen naar de tv.) Wat zou er op de lichtkrant moeten staan? (Moppen / liefdesverklaringen.) De antwoorden hebben allemaal een kleur, die de spelers omhoog houden op kartonnen borden.

Later zijn er stellingen: wij laten ons geld voor ons werken; wij hebben schulden; wij hebben een leven gered; wij hebben tussen leven en dood gezweefd; wij zijn voor de doodstraf.

Zij die het eens zijn met een stelling, lopen naar het midden van het toneel, waar zich dan keer op keer onverwachte combinaties voordoen. 'Iets dichter bij elkaar', roept Haug. 'Zodat er een mooi familieportret ontstaat.' Kaegi filmt intussen.

Betrokken

Het collectief Rimini Protokoll opereert in verschillende constellaties; ze zijn niet altijd alle drie lijfelijk aanwezig bij een project. Nu ontbreekt Daniel Wetzel. Maar betrokken blíjven ze, al is Amsterdam de 25ste stad die ze op deze manier aandoen - het is toch steeds anders.

'In Brussel hadden we veel meer talen, terwijl: hier is het etnisch veel diverser, maar op twee mensen na spreekt geloof ik iedereen Nederlands. Tegelijkertijd tel ik wel weer de meeste hoofddoeken', aldus Kaegi.

Haug: 'En op een of andere manier gaat het heel makkelijk. De spelers zijn betrouwbaar, maar niet schuw of al te bevreesd zich te uiten. Anderzijds is het moeilijk plaatselijke topics te vinden waarover de Amsterdammers zich echt druk maken. In Brussel werd er woest gediscussieerd over het EU-bolwerk en de bijbehorende privileges. Natuurlijk, in Amsterdam heb je de drugs, de toeristen, de overbelasting van de stad - en toch, heel verhit raken de gemoederen daar niet van. Maar misschien hebben we de juiste snaar nog niet geraakt. We staan open voor suggesties.'

Het project is altijd in beweging, zelfs per avond kunnen er stellingen veranderen, het is nooit echt af.

Waarschijnlijk is het hun populairste concept, maar inmiddels willen ze het niet meer echt uitbreiden. Al kriebelt het soms toch weer.

Kaegi: 'Heb jij misschien connecties in Pyongyang?'

100% Amsterdam, 10 t/m 13/12 in de Stadsschouwburg Amsterdam.
100% Amsterdam - De fototentoonstelling, t/m 11/1 in het Amsterdam Museum (gratis).

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden