Moeilijke beslissing voor keuringscomité Tefaf-beurs

Is het schilderij van handelaar Sander Bijl een echte Saenredam?

Is het paneeltje dat handelaar Sander Bijl kocht bij Christie's een Saenredam? Vandaag oordeelt het comité van de Tefaf-beurs in Maastricht. Het gaat om een grote kunsthistorische ontdekking - en een getal met zeven cijfers.

Een echte Saenredam of een tijdgenoot?

Nee, nerveus was hij niet. En hij zat al helemaal niet op de bank te nagelbijten. Toen het keuringscomité van de Tefaf dinsdagmiddag zijn beursstand binnenwandelde om het paneeltje The Arch of Constantine with the Colosseum in the background, Rome (ca. 1643) aan een kritische inspectie te onderwerpen, was kunsthandelaar Sander Bijl op weg naar Den Haag voor een opening. Even netwerken. Aan de bedrijvigheid in Maastricht dacht hij nauwelijks.

Gecultiveerde nonchalance? Wie weet. Er staat immers wel degelijk iets op het spel. Het oordeel bepaalt of de Alkmaarder straks een anonieme 17de-eeuwse meester of de meest recente toevoeging aan het een dikke vijftig schilderijen tellende oeuvre van de kerkenschilder Pieter Saenredam op 's werelds grootste kunstbeurs mag presenteren. Uitgedrukt in harde cijfers: een paneel ter waarde van enkele tienduizenden euro's of een met 'een getal met zeven cijfers'. En al gaat het hem natuurlijk allemaal om de eer, een mooie stap richting een nieuw pand voor zijn kunsthandel is zo'n bedrag uiteraard wel. Saenredam of geen Saenredam: de vraag doet er beslist toe.

Het is een vraag waarover tot nu toe geen consensus bestaat. Bijl zelf gelooft sterk in de authenticiteit en krijgt bijval van oud-Mauritshuis-directeur en Tefaf-keurmeester Frits Duparc (hij spreekt hier op persoonlijke titel) en kunsthandelaar Jan Six. Andere kenners, onder wie de Amerikaanse kunsthistoricus Gary Schwartz, auteur van standaardwerken over Pieter Saenredam, houden een slag om de arm of zwijgen. Wellicht het meest bediscussieerde stuk van de editie 2017 komt van een 37-jarige handelaar.

Fraai ding

Sander Bijl ontvangt in zijn benedenwoning op een niet nader te noemen plek in Alkmaar, zijn geboortestad. Hij is een mooie man, maar daar gaat het nu niet om. De kastanjebruine, halflange lokken en de bleek-blauwe ogen: ze zijn opgemerkt, genoeg daarover. Wat wél aandacht verdient: zijn manier van praten. Er bestaat zoiets als Sander Bijl-speak. Het is een zelfverzekerde en soms ook zelfbewuste spreekwijze bestaande uit gelijke delen beurstaal en connaisseursjargon. Denk: iemand die veel in de tweede persoon enkelvoud praat. Denk: voetbalcoach na een wedstrijd.

Het wordt zijn vierde Tefaf, vertelt hij - een bevestiging dat de handel loopt. De firma Bijl-Van Urk (de tweede naam is die van zijn moeder, net als zijn vader restaurator van beroep) zit in de lift. Werden de begindagen van zijn loopbaan gekenmerkt door vreugdeloze tochten langs kleine en middelgrote beurzen met bijeengescharreld werk - in crisistijd; de laatste jaren weet hij steeds vaker stukken onder te brengen bij belangrijke instituten. Een Soutman bij de National Gallery of Art in Washington; een Beuckelaer bij het Metropolitan Museum in New York: het zijn transacties die zonder de open en toegankelijke Bijl niet plaats hadden gehad, zij het transacties op consignatie (waarbij de verkoper het werk aan een handelaar geeft om door te verkopen), en dus niet per se lucratief. Bij de vermeende Saenredam ligt dat anders. Die is zíjn eigendom.

Het is een fraai ding. Het is geschilderd op een paneel van walnoothout van 40,8 bij 51 centimeter en toont de Boog van Constantijn, gezien vanuit het noordwesten, uit kikvorsperspectief, in close-up. Links op de achtergrond: vee, een herdershutje, daarachter: een gebouw gelijkend op het Colosseum. De boog is gehavend. Uit de zuilen en het metselwerk missen flinke happen. Ga er met je neus op zitten, en je ziet meer: decoraties in en boven de tongewelven; rondscharrelende halfnaakte mannetjes op blote voeten met laurierkransen in het haar. De manier van schilderen is doorwerkt zonder pietepeuterig te worden. Het paneel oogt gloedvol, op het zinderende af.

Bijl ontdekte het werk toen hij vorig jaar op internet door de catalogus van de aprilveiling van Christie's, New York zat te scrollen. Een boerentafereel van Teniers, een allegorie van Tiepolo en toen was daar opeens lot nummer 244. Titel: Dutch School, second half of the 17th century. Richtprijs: 40 duizend dollar. Bijl schoof wat dichter op het beeldscherm. Op dat moment kwam z'n vader, Martin Bijl, ex-hoofdrestaurateur van het Rijksmuseum, de kamer binnen.

Wie was Saenredam?

Pieter Saenredam (1597-1665) is een 17de -eeuwse schilder en tekenaar, vooral bekend vanwege zijn kerkschilderijen. De te Assendelft geboren Saenredam was de eerste die op topografische (dat wil zeggen: relatief accurate) wijze de interieurs en exterieurs van kerken vastlegde. Een gebouw dat veelvuldig door hem werd vereeuwigd is de Sint Bavokerk te Haarlem. Saenredam wordt geprezen om zijn heldere, nauwkeurige, soms haast mathematisch aandoende weergaven van interieurs, en zijn delicate, uit veel tonen wit en bruin bestaande kleurgebruik. Nederlandse musea die werk van Saenredam in de collectie hebben zijn onder andere Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam, het Frans Hals Museum in Haarlem en het Rijksmuseum in Amsterdam.

Had zijn zoon dat schilderij bij Christie's gezien, dat kleintje?

Dat had hij.

Dacht-ie ook dat...?

Dat dacht-ie inderdaad!

Kijkzaal

Bijl naar New York. In de kijkzaal van Christie's was het rustig. Toen hij zich ervan had vergewist de enige aanwezige handelaar te zijn, bekeek hij het paneeltje nauwkeurig. De tere kleurstellingen, de exacte toets, ja, dit had er alle schijn van... Terug in Nederland besloot hij te bieden. Over de telefoon. Noemenswaardige mededingers waren er niet. Alles inbegrepen kostte het paneel hem 50 duizend dollar. Eind mei had hij het in huis.

Daarna: schoonmaken, infrarood-foto's, onderzoek doen naar pigmenten en ondertekening. Met die pigmenten zat het wel goed. Daar zat niets tussen dat post-17de eeuw was.

Wat ingewikkelder lag: de voorstelling. Die was atypisch voor kerkenschilder Saenredam; atypisch, zo bleek, maar niet uniek. De kunstenaar vereeuwigde ook andere Romeinse bouwsels: het Colosseum, het Pantheon, de Santa Maria della Febbre. Hiervoor baseerde Saenredam, die nooit in Rome was, zich op tekeningen van de Haarlemse schilder Maarten van Heemskerck (die lang in Rome woonde), werken die thans te vinden zijn in het Kupferstichkabinett in Berlijn. Ook The Arch of Constantine... zou gebaseerd zijn op zo'n tekening, zij het losjes. Jan Six: 'Saenredam hield van husselen. Hij stelde zijn Romeinse gebouwen samen uit verschillende studies.' Frits Duparc: 'Bij mij gingen de gordijnen niet direct open, maar toen ik dit zag moest ik toegeven: de puzzelstukjes passen goed in elkaar.'

Er zijn meer 'stukjes' die goed passen. De inboedel-inventarisatie van een Utrechtse Saenredam-verzamelaar waarin gewag wordt gemaakt van 'een ruyntgen', een ruïne dus, bijvoorbeeld. De ondertekening ook, met haar kaarsrechte lineaal-lijnen die doorlopen waar een zuil of muur al is opgehouden, een eigenaardigheid die men ook treft in de ondertekening van Saenredams kerk-schilderijen. De gloedvolle kleuren, tenslotte. Six: 'Saenredams saaie vlakken zijn nooit echt saai. Ze bevatten een scala aan tinten: oranje, roze, groen. Dat zie je bij geen enkele tijdgenoot.'

TEFAF

De TEFAF in Maastricht is de grootste kunstbeurs ter wereld. Zij is opgericht in 1988 en heeft plaats in het Maastricht Exhibition & Congress Center (MECC). Zij toont een breed aanbod van antiek, edelsmederij, bibliofiele uitgaven, oude en moderne kunst: schilderijen, sculpturen, werken op papier - alles van het hoogste niveau. De beurs telt 275 standhouders en trekt rond de 75 duizend bezoekers afkomstig uit zestig landen (cijfers van 2016). Sinds oktober 2016 kent de TEFAF twee satellietbeurzen in New York: TEFAF New York Spring en TEFAF: New York Fall.

Tot zover de pro's. Er zijn ook contra's. Gary Schwartz spreekt van eigenschappen die men bij Saenredam niet verwacht ('wat ook toevallig kan zijn, je moet altijd bereid zijn je te laten verrassen door het onverwachte'), maar wil slechts op één daarvan nader ingaan: de signatuur. Die ontbreekt. Schwartz, die het penseelwerk 'van hoog niveau' noemt en de techniek en uitvoering 'Saenredamesque', meent dat de afwezigheid van deze 'smoking gun' een definitieve toeschrijving bemoeilijkt.

Geen sterk argument, aldus Bijl. 'Ik ben alle vijftig schilderijen van Saenredam nagegaan, en daar zitten negen ongesigneerde tussen.' Het gedroomde tiende exemplaar hing hij zondag op op de Tefaf. In de buurt van een Brouwer en een Van der Heyden. Op een mooie plek.

Strenge keurders

Wordt het geaccepteerd? Het is geen uitgemaakte zaak. De keuringscommissie van de Tefaf geldt als de strengste ter wereld. Het betreffende deelcomité, een gezelschap bestaand uit pakweg vijftien kunsthistorische zwaargewichten, is aangesteld om de kwaliteit, authenticiteit en de conditie van de geëxposeerde werken te garanderen en heeft de macht om inferieure stukken te verbannen naar de tot Salon des Refusés omgedoopte opbergruimte. Men aarzelt niet om daarvan gebruik te maken. De kans dat Bijls Saenredam een dergelijk lot wacht is klein, maar niet ondenkbaar.

De procedure, vertelt Frits Duparc, al 25 jaar lid van de commissie, is ieder jaar gelijk. Op maandagmiddag worden de 275 antiquairs en handelaren gesommeerd de beurs te verlaten, waarna het inspecteren van de pakweg dertigduizend objecten begint. Vroeger had men daarvoor enkel zijn of haar ogen en geheugen; tegenwoordig kan men een beroep doen op technische hulpmiddelen zoals digitale microscopen. De inspecteurs bekijken ieder object, zij het niet even grondig. Met nieuwkomers en werken zonder duidelijke track-record is men langer zoet dan met stukken die al meerdere jaren achtereen op de beurs hangen of op prestigieuze exposities werden getoond. Bijls Saenredam behoort tot die eerste categorie; het is nieuw op de beurs en kent een onduidelijke herkomst. Durparc: 'Van tevoren weet je: die gaat zorgen voor discussie.'

De uitkomst van deze discussie leest Bijl vanmiddag op het formulier in zijn stand. Er zijn twee adviezen mogelijk. Een: hang het op als een Saenredam; of twee: hang het op als een laat 17de-eeuwse meester. In dat laatste geval, zegt Bijl, zal hij het schilderij terugtrekken, om er meer 'huiswerk' naar te doen. Teleurstellend, maar niet per se het einde van de wereld. Jan Six: 'Het oordeel van het Tefaf-comité heeft gewicht, maar is niet definitief. Men kan ernaast zitten.'

Als het schilderij wél wordt erkend als een echte Saenredam, dan deed Bijl een relevante kunsthistorische ontdekking en weet hij zich verzekerd van de belang-stelling van menig museum-conservator en verzamelaar. Wat de waarde betreft heeft hij uitzicht op een winst die in de miljoenen kan lopen (recentelijk ging een Saenredam bij Christie's Londen onder de hamer voor 3.737.250,- pond). Een van de drukstbezochte stands op de beurs heeft hij dan sowieso. Als het erkend wordt, dan komt dat nieuwe pand binnen handbereik. Áls.

Tefaf, MECC Maastricht, 10-19 maart.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.