taalgebruik moeilijk maar mooi

Moeilijk, maar mooi: ‘scrutineus’

Waarom iets makkelijk zeggen als het ook met een prachtig moeilijk woord kan? Neem het schitterende, doch niet-bestaande scrutineus.

Post van een trouwe lezer, altijd feest. Ze schreef: ‘Naar aanleiding van jouw scrutineuze column ben ik zelf ook even gaan googlen’. Daar steeg het schaamrood weer naar de kaken: ‘scrutineus’ – het klonk bekend, complimenteus zelfs, maar er doemde in de verte slechts een vermoeden van de betekenis op. Typisch weer zo’n geval van moeilijk, maar mooi. Opzoeken dus.

En dat is gek: het woord duikt geregeld op, maar het bestaat niet. In de woordenlijst van de Nederlandse Taalunie ontbreekt het. Ook Van Dale zwijgt. Wel bestaat ‘scrutineren’: ‘Onderzoeken, uitvorsen, nasporen.’

Op internetfora wordt desondanks de betekenis toegelicht. ‘Zeer nauwgezet’ of ‘nauwkeurig’ wordt het vaakst vermeld. Ook wordt gewezen op ‘scrutinium’, Latijn voor ‘voorafgaand onderzoek naar de bekwaamheid van een kandidaat voor een geestelijk ambt’. Toch weer iets anders.

De herkomst van de vorm ‘scrutineus’ moet liggen in het Engels. De Britten kennen immers ‘scrutinous’ voor ‘onderzoekend’. Scrutineus is een anglicisme, maar soepeltjes verbogen naar het Nederlands.

De archivaris bezorgde wat oude kranten waarin het zwart op vergeeld wit staat. NRC Handelsblad gebruikte het tweemaal (in 1993 en 1995). Daar stond het doodleuk, op de economiepagina: ‘In de tumultueuze maanden na het uitbreken van de peso-crisis werd elke emerging market scrutineus op Mexicaanse kenmerken doorzocht.’ Eerder sprak de krant over ‘een scrutineus onderzoek’. Een onderzoekend onderzoek. 

Het Brabantse dagblad De Stem schreef eens over ‘cryptische verzen’ van Gerrit Achterberg, die slechts ‘met acribie en scrutineus lezen verhelderd konden worden’. De Telegraaf  in een reisverhaal over Bagdad: ‘De autoriteiten zijn hoffelijk, maar scrutineus.’ Dat was in 1953, dus juridisch verjaard.

Ook op internet kom je de term vaak tegen. Niet van de minsten. Neem de School voor Wijsbegeerte: daar zijn ze niet van gisteren. In 2006 bestond het instituut 90 jaar, dat werd gevierd met een symposium over ‘de waarheid’. Filosofenfeestje: ‘De uitspraak in vino veritas wordt aan een scrutineus empirisch onderzoek onderworpen: de wijn bieden wij u gaarne aan!’

Proost, dronken denkers. Dat het ongeboren prachtwoord ‘scrutineus’ maar snel gedoopt mag worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden