TaalgebruikMoeilijk maar mooi

Moeilijk maar mooi: gemelijk

Waarom iets makkelijk zeggen als het ook met een prachtig moeilijk woord kan? Zo kun je iets gemelijk verwijderen.

Citaatje uit een tv-recensie in de Volkskrant, van begin dit jaar: ‘Het fragment waarin Kelder voorstelde een regio in de as te leggen - hyperbool natuurlijk, haha - werd door de Jinek-internetredactie losgeknipt, verspreid en later gemelijk weer verwijderd.’

De context doet er even niet toe (het ging vast over iets met een talkshowoorlog), het gaat hier om dat ene woordje: gemelijk. Je leest het weleens, maar zelden hoor je het iemand uitspreken. Vandaar alvast deze gratis uitspraaktip: [gee-muh-luhk], dicteren de (geschreven) woordenboeken, en dus niet [guh-mee-luhk], mocht u dat soms denken.

Ontevreden, is kortweg de betekenis. Dat hoor je al een stuk vaker. Tussen de talloze synoniemen: misnoegd, slechtgehumeurd, chagrijnig, mopperig, narrig, humeurig, nukkig, nurks, ontstemd, sikkeneurig, slecht geluimd, nors, balorig. De jury geeft bonuspunten aan knorrig – een heerlijk Winnie the Poeh-woord.

Met zo veel alternatieven is de vraag terecht: wie kent ‘gemelijk’ nog? In elk geval de tv-recensent van dienst, en die ene columnist die – leve het digitale archief – het woord vorig jaar kennelijk had herontdekt en het in één maand liefst driemaal gebruikte. Maar dat zijn de uitzonderingen.

‘Gemelijk’ is een oudje, iemand jonger dan 40 zul je het niet snel zien (laat staan horen) gebruiken. Het is dan ook afkomstig uit het Middelnederlands, de taal tussen grofweg de 13de en 16de eeuw.

Wel grappig hoe oud en hip in dit antieke woord bijeenkomen: gemelijk is afgeleid van geme, wat weer een variant is op game, wat grap of streek betekende. Met ‘gemelijk’ werd destijds dus ‘grappig’ bedoeld.

Waarom betekent het dan nu zo ongeveer het tegenovergestelde? We verlaten ons hier op het onvolprezen instituut Onze Taal, dat het woord ook eens onder de loep nam: ‘In de loop der eeuwen verschoof de betekenis van ‘grappig’ via ‘wonderlijk, vreemd’ naar ‘zonderling, moeilijk te begrijpen’, naar ‘kieskeurig’ en tot slot naar ‘ontevreden, knorrig’.

Terwijl ‘gemelijk’ steeds meer van het toneel verdwijnt, kennen we die oorsprong maar al te goed: het Engelse game heeft, zo meldt wederom Onze Taal, dezelfde Germaanse oorsprong als geme, al ontwikkelde de betekenis in het Engels zich tot spel.

Niets knorrigs aan het mooie moeilijke woord.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden