Moeders met maskers

De natuur heeft vrouwen de mogelijkheid gegeven kinderen te krijgen, maar de cultuur heeft van die gave een belemmering gemaakt....

TOEN IK ging studeren, eind jaren zeventig, was het mode voortdurend over de maskers te spreken die iedereen droeg. Mensen zetten, zo luidde de opvatting, die maskers op om zich in de harde wereld staande te kunnen houden. Maar daardoor bleef die wereld zo hard. Het zou veel beter zijn als iedereen op zoek ging naar zijn ware ik en die maskers voor eens en altijd in de prullenmand gooide. Geef je bloot! Toon je kwetsbaarheid! Achter elk masker, of dat nu stoer, arrogant of onschuldig was, zaten kwetsbare mensen die om liefde, aandacht en begrip smeekten.

We hadden het er reuze druk mee, maar ik durf niet te zeggen of het gelukt is. Ik denk het niet, want die maskers zijn nu eenmaal onontbeerlijk voor degenen die hun hebben en houden niet aan de hele wereld willen laten zien, maar aan een geselecteerde groep. Bovendien, wie bijvoorbeeld van arrogantie beschuldigd werd, was dat waarschijnlijk deels ook.

Een nieuw boek met als titel The Mask of Motherhood wekt in eerste instantie dan ook bevreemding, want al dat gepraat over maskers waar de echte persoon zich achter verschuilt, is van lang geleden. Toch vindt auteur Susan Maushart dat moeders allemaal de schone schijn ophouden, en zij wil met haar boek laten zien hoe het moederschap werkelijk is.

Het moederschap is uiteraard een gecompliceerde toestand, die maar al te vaak uitloopt op een strijdveld. Vrouwen beconcurreren elkaar op elk gebied, maar nergens zo fel en venijnig als wanneer het over het moederschap gaat. Zo zag ik onlangs in een praatprogramma een discussie over moeders die hun kinderen vlak na de geboorte hadden afgestaan voor adoptie. De paar moeders die dat ooit, dertig jaar geleden, in een erbarmelijke persoonlijke toestand en onder druk van hun omgeving met bloedend hart hadden gedaan, kregen meedogenloos de wind van voren. Er zaten namelijk genoeg goede moeders in de zaal die nog liever zouden sterven dan hun kinderen opgeven. Hun heldhaftige verhalen werden telkens met applaus begroet: de zaal wist wel wie goed en wie slecht had gedaan!

Het is verbazend hoe eigenaardig moeders over het moederschap doen. Ze lijken wel constant toneel te spelen. Bijna nooit hoor je klachten, andermans kinderen gaan allemaal vroeg naar bed, eten het liefst de hele dag groente, doen ijverig hun best op school, hebben heel interessante eigen meningen. Die moeders op hun beurt combineren huishouden, werk en opvoeding moeiteloos, ze zien er leuk uit en hebben ook nog tijd voor hun man en hun hobby's.

De Amerikaanse schrijfster Nora Ephron zei eens dat de komst van het eerste kind is alsof er een handgranaat in het huwelijk terechtkomt. Dat is wat cru, maar toen ik zelf na de geboorte van mijn eerste kind op zoek ging naar mensen die het ook moeilijk hadden met hun totaal veranderde leven, leek ik de enige te zijn. Niemand had mij verteld dat het krijgen van een kind zo'n enorme impact zou hebben.

Ik wist niet dat ik jarenlang geen enkele nacht zou doorslapen, dat ik gedwongen zou worden me grotendeels weg te cijferen en op te offeren, dat ik nooit meer zorgeloos zou zijn, dat de verhouding tussen mij en mijn man zou veranderen. Ik dacht dat we onszelf zouden blijven met iets extra's erbij, terwijl je in werkelijkheid zo vaak het gevoel hebt dat je alleen maar minder wordt. Die dingen had ik liever gehoord dan de eeuwige opmerking dat je er maar van moet genieten, want het duurt zo kort!

Maushart, die van origine Amerikaans is en sociologie doceert aan een universiteit in Australië, verdeelde haar volwassen studenten ooit in twee groepen: met en zonder kinderen, en stelde ze vervolgens de vraag of ze dachten dat het krijgen van kinderen ze zou veranderen. Het bulderend gelach uit de groep ouders was een duidelijk antwoord.

Moederschap is niet alleen een kwestie van de geschikte kinderopvang vinden: het is een ingrijpende persoonlijke verandering die ver en lang doorwerkt.

Maushart wijst er in haar conclusie op dat het, juist nu we zelf kunnen beslissen of we kinderen krijgen, van het allergrootste belang is dat er openheid is over wat het moederschap nu precies inhoudt. Zonder juiste en volledige informatie kunnen er geen beslissingen genomen worden. In haar boek beschrijft ze op een indrukwekkende manier wat de implicaties van het moederschap zijn. Maushart, die stand-up comedian was voor ze ging schrijven en doceren, schrijft uit eigen ervaring - ze heeft drie kinderen - observeert haar omgeving nauwkeurig en put uit het onderzoeksmateriaal dat voorhanden is.

Dat doet ze geestig: zo geeft ze eindelijk antwoord op de vraag van Freud, Was will das Weib? Die wil slapen! Maar haar boodschap is zeer serieus. Met haar boek doorbreekt ze de ijzeren code onder vrouwen die inhoudt dat je geen vervelende dingen over je kinderen mag zeggen of twijfels over het moederschap mag uiten. Dan lijkt het namelijk of je niet van je kinderen houdt, of dat je een incompetente moeder bent.

Vrouwen doen allemaal juist hun uiterste best om het moederschap te behandelen als iets dat erbij gedaan wordt, een soort hobby. En hoewel ze omgeven worden door zelfhulpboeken en van de fysieke verschijnselen van zwangerschap en bevalling alles weten, zijn ze slechter voorbereid op het moederschap dan hun moeders dat waren, doordat het leven van de moderne vrouw zo ingrijpend veranderd is.

NIET ALLEEN werken vrouwen bijna allemaal, ze krijgen hun kinderen op latere leeftijd en zijn dus langer volwassen zonder dat ze kinderen hebben. Daarbij komt nog dat we leven in een tijd van verregaande individualisering, waarin aan de persoonlijke behoeften liefst onmiddellijk voldaan moeten worden. De eisen die het moederschap stelt, staan daar recht tegenover. Het verschil tussen de verwachtingen en de realiteit wordt steeds groter. Wie kinderen heeft, moet zichzelf wegcijferen. Daar leer je van en daar word je uiteindelijk een beter mens van - maar het duurt wel lang.

Waar bestaat het masker van het moederschap precies uit? Maushart geeft een lijstje. Je ziet het, zegt ze, in afbeeldingen in de media van een supermoeder, met designerpakje en serieuze aktentas, en haar blije pubers die graag helpen afwassen; in boeken waarin staat dat weeën krachtige samentrekkingen zijn; in glossy's artikelen over Geweldige Seks Na De Baby!; aan het competitieve gedrag van moeders op het schoolplein; en ga zo maar door.

Dat moeders dat masker maar blijven dragen, is een ingewikkelde kwestie. Het is volgens de schrijfster een mengsel van typisch vrouwelijke zelfhaat, angst, een behoefte om stoer te doen en diepe onzekerheid. Vrouwen, om Groucho Marx te citeren, willen liever niet bij een club horen die hen als lid wil hebben.

Ze leren van jongs af aan hun moeder te minachten: dat verschijnsel, matrafobie, zit diep in onze cultuur geworteld. Wijsheden van oudere vrouwen worden afgedaan als bakerpraatjes. De angst heeft te maken met het feit dat de enorme macht van het moederschap ook een enorme afhankelijkheid met zich meebrengt: kinderen zijn afhankelijk van hun moeder, maar omgekeerd ook.

Bovendien lijken vrouwen vaak de neiging te hebben dingen die hun aangaan, te kleineren en weg te stoppen. De stoerheid is terug te brengen op de overtuiging dat je flink moet zijn en zelf je boontjes moet doppen. De lat wordt tegenwoordig op alle gebieden hoog gelegd, maar zeker op dit gebied. En onzekerheid, dat spreekt voor zich.

Ervaren moeders zeggen meestal over hun opvoeding dat ze maar wat hebben gedaan, en elke dag probeerden te nemen zoals die kwam. Maushart wijst er fijntjes op dat er een onuitgesproken taakverdeling leek te bestaan tussen mannen en vrouwen: vrouwen hebben dan wel de macht leven voort te brengen, mannen hadden in ruil daarvoor tot voor kort de economische en sociale macht in handen.

Dan blijft nog de vraag: is het erg, dat het moederschap gemaskeerd wordt? Ja, zegt Maushart. Het moederschap is the most powerful of all biological capacities, and the most disempowering of all social experiences. De spanning tussen de scheppende macht van vrouwen en de afhankelijkheid die uit die macht voortkomt, is bijna ondraaglijk. De natuur heeft vrouwen de mogelijkheid gegeven kinderen te krijgen, maar de cultuur heeft van die gave een belemmering gemaakt. Het is alsof de goede en de boze fee zijn langsgekomen: je kunt kinderen krijgen, maar je zult er wel onder lijden.

The Mask of Motherhood had makkelijk een huilerig boek vol klachten over het moderne moederschap kunnen worden. Dat is het helemaal niet: zelden heb ik het hele fenomeen treffender en aansprekender verwoord gezien. Maushart is nuchter, geestig, eerlijk, maar vooral: ze heeft gelijk. Haar boek verdient het eerder gelezen te worden dan dr. Spock, Penelope Leach of welk ander hulpboek dan ook.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden