Analyse Oog voor detail

Moedermelkportret

Je ziet het beter van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: borst.

Sandro Botticelli (werkplaats) Allegorisch portret van een vrouw 1475-85; tempera op doek; 57,6 x 40 cm Privécollectie Foto Getty

Een werkende vrouw met een kind aan de borst – eens in de zoveel tijd is het nieuws. Afgelopen week was het minister Karina Gould in het Canadese parlement. ‘Baby moest eten, en ik moest stemmen’, schreef ze op Twitter. Ze kreeg vooral bijval. Vorig jaar in Australië was het nog leuker, toen parlementslid Larissa Waters al borstvoedend naar de microfoon liep om een motie over longziekte in te dienen, terwijl, zoals ze later schreef ‘haar partner-in-crime net haar eigen motie had ingediend’, refererend aan haar 14-weken oude baby Alia.

Elke keer doen media of het voor het eerst is, maar in een aantal landen gebeurde het eerder, meestal onder goedkeurende blikken van collega’s. Als je een, twee maanden na de bevalling weer werkt, en je wilt moedermelk geven, is dit de realiteit. Anders mis je moties. In 2010 voedde de Italiaanse Europarlementariër Licia Ronzulli haar baby in het Brusselse parlement  ze kreeg voor het eerst, sinds al haar moties, aandacht van de pers. Het wachten is nu natuurlijk op de eerste borstvoedende premier in werktijd: in Nieuw-Zeeland kan het elk moment gebeuren.

In de Middeleeuwen, toen het grootste deel van de bevolking niet kon lezen of schrijven, had de kerk een interessante manier om opvoedadviezen te geven: schilderkunst. Maria, de oermoeder, werd bijvoorbeeld afgebeeld terwijl ze Jezus borstvoedt. Maria Lactans heet dat. En behalve dat haar melk werd geassocieerd met het bloed van Christus, en daarmee een vooruitwijzing was naar zijn gave aan de mensheid, was het ook pure borstvoedlobby. Of -maffia, wat je wilt. 

Sandro Botticelli (werkplaats).

De kerk gaf met deze schilderijen een priesterlijk advies om te borstvoeden, althans dat beargumenteert kunsthistoricus Cecelia M. Dorger in haar studie uit 2012 naar afbeeldingen van Madonna Lactans in de Middeleeuwen en Renaissance. En nee, niet dat het alternatief Nutrilon was. Maar tot ver in de Renaissance was het gewoonte bij vrouwen uit de hogere en de middenklasse om het voeden uit te besteden aan een min. In schilderijen kom je ze soms tegen, minnen voedend op de stoepen van een plein. De kerk dacht daar dus anders over.

In de tijd dat Botticelli (of zijn assistenten) dit portret maakte, was de borstvoedende Maria al helemaal ingeburgerd. Ze had ook een verwante: de klassieke personificatie van Charitas, de liefdadigheid. Ook die spoot de overvloedige melk uit haar borst. Heel erotisch werd dat niet gevonden, vrouwen werden wel vaker met ontblote borsten verbeeld. Ook deze schoonheid: ze spuit melk als een elegant waterpistool, door met haar nogal vierkante vingers op haar gezwollen borst te duwen. 

Misschien is het Simonetta Vespucci, muze van Botticelli die ook model stond voor zijn Venus. Al ziet ze er androgyner uit. Een beetje genderneutraal, dat zie je wel vaker in deze tijd (soms omdat mannen model stonden voor vrouwelijke figuren in de kunst). 

Aan onze borstvoedende dame is ook behoorlijk gesleuteld. Oorspronkelijk had ze een toga aan die haar handen en decolleté bedekte; je ziet de lijnen hiervan nog onder haar nek. In een tweede fase werd ze, misschien in opdracht van een klant, veranderd in dit vaag allegorische moedermelkportret. Zou het een verzoek van een priester zijn geweest? Of wilde een rijke vrouw een punt maken?

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.