Moderne Russische verhalen

Als de laatste gelovige is verbannen

Bij het samenstellen van de bundel Moderne Russische verhalen waanden de vertalers Arthur Langeveld en Madeleine Mes zich naar eigen zeggen kinderen in de snoepwinkel: '...het is allemaal even lekker en eigenlijk kun je geen keuze maken'. Enige nuance brengen zij hier overigens wel in aan, want over de gehele periode die de verhalen bestrijken (van 1916 tot 2007) laten zij de treurig stemmende producten van het socialistisch realisme, door hen aangeduid als 'boy meets tractor-genre', wijselijk buiten beschouwing.


Langeveld en Mes selecteerden 47 verhalen, schreven bij elke auteur een mini-biografie en voorzagen de bundel van een nawoord. Het resultaat is niet alleen een fascinerende verzameling, maar ook een boeiende Russische (literatuur)geschiedenis in een notendop.


Tot het einde van de jaren twintig van de vorige eeuw was er voor schrijvers nog enige ruimte voor modernistische vormexperimenten en satire. Van de in de bundel opgenomen schrijvers uit die periode als Zamjatin, Pilnjak, Olesja, Pasternak, Ilf en Petrov werd al eerder werk in het Nederlands vertaald. Een interessante onbekende is Sigizmund Krzizjanovski. Zijn verhaal 'God is dood' uit 1922 handelt over een van de obsessies van het jonge communistische regime: de religie. Als God officieel dood is verklaard en iedereen die nog lijdt aan de morbus religiosa naar een eilandje is verbannen, doven ook de sterren, de poëzie sterft en in het angstwekkende Niets weten de mensen niets anders te doen dan een nieuwe god te verzinnen. Interessant is ook een auteur als Konstantin Fedin, die zich later zou ontpoppen als een trouw vertolker van het socialistisch-realisme en het zelfs tot voorzitter van de officiële Schrijversbond zou schoppen. In het verhaal 'Stilte' uit 1927 weet hij echter nog een gevoelige snaar te raken met het thema van de ondergang van de aristocratie en bourgeoisie na de revolutie.


Van de schrijvers die na de revolutie 'vrijwillig' de wijk namen bevat de bundel auteurs als Teffi, Boenin, Chodasevitsj en Nabokov; van deze laatste is zijn misschien wel allermooiste verhaal opgenomen: 'Lente in Fialta'. Ook in deze groep duikt een intrigerende onbekende op: de modernistische Gajto Gazdanov, die in de jaren dertig in Parijs naast Nabokov als een grote belofte van de emigrantenliteratuur gold. Zijn verhaal 'Kameraad Brak' heeft de revolutie als thema: adellijk meisje kiest voor de bolsjewistische strijd en gaat in het geweld ten onder.


Een mogelijkheid om te ontsnappen aan het 'boy meets tractor-genre' dat vanaf de jaren dertig de canon was, vonden sommige schrijvers in de sciencefiction. Zo ook de broers Boris en Arkadi Stroegatski. Hun aanzien was zo groot dat een in 1977 ontdekte asteroïde naar hen werd vernoemd: de '3054 Strugatskia'. Van hun hand is 'Het vergeten experiment' uit 1959, dat nog een onbevangen geloof in de techniek en de sovjetmens uitstraalt.


Tijdens 'De dooi' onder Chroesjtsjov werden ook in de literatuur de teugels een beetje gevierd, maar na Chroesjtsjovs dood ging de zaak weer op slot. Schrijvers brachten hun werk uit in de illegale samizdat of in het buitenland. Velen van hen kwamen daardoor in de problemen, zoals bijvoorbeeld Abraham Terts en Solzjenitsyn, die uiteindelijk ook het land moesten verlaten. Anderen bleven, en schreven, schipperend, al dan niet met uitzicht op publicatie.


De balans opmakend van 70 jaar Sovjet-Unie komen de samenstellers tot een huiveringwekkende opsomming: drie van de opgenomen auteurs werden door het regime vermoord, elf verlieten onder dwang het land, twintig zijn anderszins door hun werk met de autoriteiten in conflict gekomen en van zeven schrijvers werden één of beide ouders gearresteerd om nooit meer terug te keren. Eén schrijfster werd zelfs in een kamp geboren.


Sinds de ineenstorting van de Sovjet-Unie wordt van hogerhand niets meer uit de boekenschappen geweerd. Toch viel de literaire oogst aanvankelijk tegen. In de c

haotische Jeltsin-jaren waren de Russen vooral bezig met overleven en hadden ze wel iets anders aan hun hoofd dan literatuur. Detectives, romannetjes en porno boden makkelijker te verteren vermaak, en tot op heden is de hoeveelheid pulp in de Russische boekwinkels verbijsterend groot.


Maar geleidelijk aan is de literatuur opgekrabbeld. Het postmodernisme begon met auteurs als Jerofejev, Pelevin en Sorokin aan een inhaalslag, 'oudere' auteurs konden eindelijk hun werk slijten, en enkele in de bundel opgenomen auteurs die pas in de 21ste eeuw debuteerden laten zien dat het korte verhaal springlevend is.


Dit is geen toeval. Al sinds Tsjechov is het genre in Rusland zeer populair. Zosjtsjenko, Sjalamov en Dovlatov schreven uitsluitend verhalen en beleven nog altijd herdruk na herdruk. Wat de waardering van het genre aangaat verschilt Rusland van Nederland, waar het korte werk traditioneel moeilijk te slijten is.


Maar in Rusland houdt het verhaal stand, en deze mooie bundel is daar een bewijs van.



Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden