Moderne Roemeense verhalen

Waar naar alles wordt geknipoogd

Tempelman Olaf

Bijna twee decennia terug stortte in Roemenië een dictatuur in met een apparaat van censors dat in Europa zijn gelijke niet kende. De hoop was wijd verbreid dat schrijvers die slachtoffer waren geworden van censuur en isolement hun weg naar een westers publiek zouden gaan vinden. Het gebeurde niet. Volgens de Roemeense uitgever Gabriel Liiceanu is in de nasleep van de bloedige revolutie van 1989, toen Roemenië even in de internationale belangstelling stond, een grote kans voor de literatuur onbenut gebleven.

Historische gebeurtenissen kunnen literaire doorbraken in de hand werken: Kundera werd populair door de Praagse Lente. Voorwaarde voor zo'n literaire zegetocht in het kielzog van een gebeurtenis, is een oeuvre dat er mee samenhangt. Helaas, er was in het Roemenië van 1989 vooral door de censuur geen schrijver te vinden met een thematiek die makkelijk aansloot bij wat zich zojuist had voltrokken.

Pas twintig jaar later krijgen zulke oeuvres geleidelijk gestalte. In de door Jan Willem Bos samengestelde en vertaalde bloemlezing Moderne Roemeense verhalen staat De afscheidskogel van Cristian Teodorescu. De hoofdpersoon raakt tijdens de revolutie zwaar gewond door kogels van de Securitate. Zijn naar Nederland vertrokken geliefde roept hem op het 'vreselijke land' ook te verlaten. Aan de lezer biecht hij op waarom hij dat niet zal doen: 'Ik heb in mijn rug een kogel zitten die is afgevuurd door een van mijn eigen landgenoten. Zelfs als ik er nooit achter kom wie dat heeft gedaan, lijkt het idee om naar die persoon op zoek te gaan me spannender dan de gedachte mijn bochel neer te vlijen in de schoot van een Roemeense brunette in Nederland.'

In Moderne Roemeense Verhalen maakt een reeks schrijvers zijn Nederlandse debuut. Deze behoorlijk omvangrijke bloemlezing is echter meer. Bos maakt in veertien verhalen en novelles de evolutie van de Roemeense literatuur inzichtelijk vanaf de 19de eeuw. Talloze illustere namen en literaire legendes passeren de revue. Zo mag het roemruchte Verhaal der verhalen van Ion Creanga uit 1878 - in Roemenië lang verboden zijnde 'pornografie' - zich nu in een knappe Nederlandse vertaling verheugen. Een boer verbouwt hierin een komkommer-achtig gewas waarvan de dorpsvrouwen schande spreken, maar waarmee ze heimelijk plezier beleven.

In Het geheim van dokter Honigberger bevat deze bloemlezing wellicht de beste novelle van de mysticus en godsdienstwetenschapper Mircea Eliade, en tevens een hoogtepunt uit de kosmopolitische literatuur van het interbellum.

Eliade schreef het rond 1935, kort na zijn terugkeer uit India, waar hij met allerhande meditatietechnieken was gaan experimenteren. De dokter uit de novelle mediteert zichzelf in een gevaarlijke oefening weg uit het rijk der zichtbare mensen, en slaagt er daarna niet meer in terug te keren, waarna zijn echtgenote hem als vermist opgeeft.

Het communisme verwoestte na 1945 zowel kosmopolitisme, avantgarde als literaire vrijheden. De literatuur hervond zich pas enigszins in de jaren '60, toen schrijvers via metaforen regime-kritiek begonnen te uiten. Jeugdherinneringen van Ana Blandiana is van die techniek een voorbeeld. De late communistische jaren zagen het debuut van de absurdistische, imaginatieve, a-politieke schrijver Mircea Cartarescu, hier vertegenwoordigd met De architect.

Bloemlezingen neigen erna caleidoscopen te zijn van literaire universa die weinig met elkaar van doen hebben. Moderne Roemeense verhalen bezit echter een kop en een staart die voor een wonderlijke continuïteit zorgen. Het openingsverhaal, De herberg van Manjoala van Ion Luca Caragiale, stammend uit de late 19de eeuw, is met zijn combinatie van magie, mystiek, 'boerenerotiek', ironische zorgeloosheid en knipogen waarvan je niet zeker weet of het knipogen zijn, het archetypische Roemeense literaire visitekaartje. Al deze elementen keren terug in Het verhaal van het paard en de wagenmenner van Liviu Antonesei uit 2003, de staart van d

e bundel. Tussen Caragiale en Antonesei voltrok zich het grootste drama uit de Roemeense geschiedenis, het gewelddadige communistische offensief tegen de Roemeense boerenstand. Antonesei beschrijft dit drama overtuigend en onroerend, maar laat tegelijk zien wat een ideologisch experiment van een halve eeuw niet kon uitwissen: dat vreemde levensgevoel waarin het banale en het mystieke altijd makkelijk samenvloeien, rampen niet per definitie serieus worden genomen en naar alles, terecht of onterecht, wordt geknipoogd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden