Mister Autisme, Dr. Manie, en Miss Depressie

Tv-scenarioschrijvers zadelen hun hoofdpersonen tegenwoordig graag op met een psychische stoornis. Garantie voor extra suspense?

Rami Malek als Elliot in Mr. Robot. Beeld
Rami Malek als Elliot in Mr. Robot.Beeld

Het meisje heeft dikke wallen. Haar vette haren hangen steil langs haar gezicht; ze kijkt nogal desperaat uit haar ogen en reikt naar een weckpot rode pilletjes. 'Het valt me op dat haast elk popcultureel beeld van vrouwen aan de antidepressiva ons stuurloze, doodvermoeiende en doodvermoeide meisjes toont', schrijft Lena Dunham eind januari onder haar net geposte Instagramfoto van dit meisje: 'Het is belangrijk dat we normaliserende verhalen zien over mensen die zelf actie ondernemen wanneer het op hun geestelijke gezondheid aankomt.'

Voor een stereotiep beeld van een psychiatrische patiënt moeten we in Nederland terug naar Goede Tijden, Slechte Tijden, april 1995. Marieke is verkracht door een motorbende en heeft nu haar haar afgeknipt. Ze is bleek, zit op haar bed, tekent met lippenstift een clownsmond op haar lippen en wiegt zachtjes heen en weer - dat wiegen betekent dat het in haar hoofd goed mis is, dat begreep iedereen.

Marieke etaleerde zo'n beetje alle 'popculturele' clichés over 'doodvermoeide', doorgedraaide meisjes. Meisjes die, afgaande op Dunhams Instagrampost, nog altijd niet helemaal uit de overzeese media verdwenen zijn.

Maar: de Amerikaanse series die in Nederland de borrelgesprekken domineren, laten ook iets anders zien. Opvallend vaak is het juist de held, vrouw of man, die met een psychische aandoening kampt; geen angstige meisjes met holle ogen, maar sterke persoonlijkheden die handelen in plaats van wegkruipen.

Tekst gaat verder onder de foto.

Claire Danes als Carrie in Homeland. Beeld
Claire Danes als Carrie in Homeland.Beeld

Respect voor mentale stoornissen

Neem Carrie uit Homeland, een CIA-agente die we al vijf jaar de een na de andere terrorist zien aanwijzen. Carrie heeft een bipolaire stoornis, maar functioneert meer dan aardig, al dan niet dankzij haar medicatie. Afgelopen zomer maakte de wereld kennis met Elliot uit Mr. Robot (in Nederland nu uitgezonden op NPO 3), een autistische, verslaafde jongen met een sociale angststoornis, lijdend aan wanen, maar ook: een briljante hacker en een zeer geliefd personage - Mr. Robot was de 'surprise hit' van 2015.

Het Amerikaanse popcultuurblog Vulture noemt 2015 dan ook 'het jaar waarin mentale stoornissen eindelijk wat respect kregen op televisie'. Met 'respect' verwijst het blog naar de kwantiteit - het groeiende aantal personages met een psychische ziekte - maar ook naar de kwaliteit: de vaak genuanceerde verhalen over die aandoeningen. Maar om wat voor verhalen gaat het? Zijn ze 'normaliserend', zoals Dunham bepleit? En wat verklaart hun populariteit?

In bijna elke moderne serie zit wel een personage dat volgens moderne maatstaven professionele hulp nodig heeft. Het hele DSM-handboek voor psychiatrische diagnostiek komt voorbij. Don Draper in Mad Men: seksverslaafd met kenmerken van een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Frank Underwood in House of Cards: sterke psychopathische trekken. Sarah uit The Killing: zeker weten Asperger. Zo'n beetje iedereen uit Game of Thrones: periodieke explosieve stoornis, antisociale persoonlijkheidsstoornis en/of posttraumatisch stresssyndroom.

En tussen deze stortvloed aan psychisch hulpbehoevende personages, lopen er opvallend veel rond die in de fictieve wereld van de serie ook echt door een psycholoog gediagnosticeerd zijn, psychische hulp krijgen of medicatie slikken - over hen gaat het in dit stuk.

Hoe ziet een mens met een psychische stoornis er op televisie uit?

In 1996 publiceerde psycholoog Otto Wahl Media Madness: Public Images of Mental Illness, over de stereotypering van mensen met een psychische aandoening. Hoewel de beeldvorming inmiddels is verbeterd, gaat een deel van de clichés nog steeds op, beweert Wahl op de site US News. Een lijstje:

-Heb je een psychische stoornis, dan ben je gevaarlijk of crimineel; vooral nieuwsmedia hebben de neiging de mentale problemen van misdadigers te benadrukken. Uit onderzoek blijkt echter dat mensen met een psychische aandoening juist vaker slachtoffer dan dader zijn van een misdrijf.

-Zij die aan een stoornis lijden, zien er in films en tv-programma's anders uit; hun haar zit rommelig, hun kleren zijn vies of ze kijken simpelweg 'verwilderd' uit hun ogen.

-Mensen met een mentale stoornis gedragen zich kinderachtig of grappig: in een film als Me, Myself and Irene speelt Jim Carrey een vrolijke bipolaire gek, terwijl bipolariteit een ernstige aandoening is.

-Alle mentale stoornissen lijken op elkaar: tv besteedt buitenproportioneel veel aandacht aan psychosen en schizofrenie. In werkelijkheid komt depressie echter veel vaker voor. Daarbij is het vaak niet duidelijk welke diagnose een personage nu precies heeft gekregen, hij gedraagt zich simpelweg 'gek'.

-De kans op beter worden is klein. Draait een personage door, dan wordt hij opvallend vaak meteen opgenomen voor het leven, wat leidt tot het volgende cliché:

-Psychiatrische inrichtingen doen meer kwaad dan goed. Er zijn nog steeds films en series die psychiatrische instellingen als een soort gevangenis voorstellen waar patiënten tegen hun wil worden vastgehouden.

Gouden Eeuw voor personages met psychische aandoeningen

Twintig jaar geleden was het nog pover gesteld met hun representatie. Mensen met een mentale stoornis worden ronduit stereotiep neergezet, betoogt psychiater Otto Wahl in 1996 in Media Madness: Public Images of Mental Illness. De 'gekken' in films en televisieseries vormen vaak een gevaar voor zichzelf en hun medepersonages; ze zijn agressief, lijken compleet van de wereld en worden meestal nooit meer beter (zie kader). Vooral het horrorgenre heeft aan dit beeld bijgedragen - veelvoorkomende verklaring voor de daden van moordzuchtige kettingzagers en bijlenzwaaiers: ach, het zijn gestoorde psychopaten hè?

Tot eind jaren negentig is het op tv meestal de slechterik, of een meelijwekkend bijpersonage dat kampt met een mentale stoornis. Dat verandert met de opkomst van de nieuwe kwaliteitsseries; de Gouden Eeuw van televisie is ook meteen een Gouden Eeuw voor personages met psychische aandoeningen.

In The Sopranos (1999-2007) gaat maffiavader Tony Soprano in therapie voor zijn paniekaanvallen. Na Tony stappen ook Brenda, Billy en Claire uit Six Feet Under (2001-2005) de behandelkamer van de psycholoog binnen, en gaan Betty en Roger uit Mad Men (2007-2015) gewillig op de sofa liggen. Een duidelijke diagnose krijgen deze personages nog niet, in andere series zijn de stoornissen wat excessiever.

Adrian Monk uit Monk (2002-2009) heeft hevige dwangneuroses, maar daardoor is hij juist een heel goede detective. In Nurse Jackie (2009-2015) steelt een ernstig verslaafde verpleegkundige medicijnen uit het ziekenhuiskastje. Perception (2012-2015) draait om de schizofrene neurobioloog Daniel, die de FBI assisteert bij het oplossen van misdaden - dat kan hij namelijk dankzij zijn hallucinaties. Wat deze series deden, was ergens baanbrekend, maar de makers kregen ook kritiek: de stoornissen zouden karikaturaal worden voorgesteld en net iets te positief.

Lena Dunham als Hannah in Girls. Beeld
Lena Dunham als Hannah in Girls.Beeld

Voor- en nadelen

Wie anno 2016 het aanbod aanschouwt, ontdekt meer psychisch uitgedaagde hoofdpersonages dan ooit. Carrie uit Homeland: bipolair. Brody uit Homeland: posttraumatisch stresssyndroom. Dr. Thackery uit The Knick: drugsverslaving. Saga uit The Bridge: asperger. Andre Lyon uit Empire: bipolair. Elliot uit Mr. Robot: asperger, verslaving, wanen. Rebecca uit Crazy Ex-Girlfriend en Gretchen uit You're the Worst (hier nog niet uitgezonden, zie inzet): beiden depressief. BoJack Horseman uit de gelijknamige tekenfilmserie: verslaving en depressie. En dan natuurlijk Hannah uit Lena Dunhams eigen Girls: dwangneuroses met angststoornis.

Wat opvalt: geen van deze helden is stuurloos. Wel zit hun stoornis hun soms in de weg. Hannah raakt even ernstig ontregeld, door Carries manische buien nemen haar werkgevers haar niet altijd serieus. Dr. Thackery krijgt last van wanen en wordt ontslagen. Elliot uit Mr. Robot lijkt het meest te lijden, maar die zit dan ook met een waaier aan aandoeningen: zijn autisme en sociale angsten maken hem zo eenzaam dat hij zichzelf verdooft met morfine - dat verklaart waarschijnlijk zijn hallucinaties.

Tegelijkertijd lijkt hun stoornis sommige personages ook van pas te komen. Carrie staakt soms haar medicijnen om 'helder' te kunnen denken, haar manische buien leiden ertoe dat ze nachtenlang kan doorwerken. Hetzelfde geldt voor Dr. Thackery, die dankzij cocaïne scherp blijft tijdens marathonoperaties, en maakt Elliots autisme hem niet ook een betere hacker?

Tekst gaat verder onder de foto.

Clive Owen als Dr. Thackery in The Knick. Beeld
Clive Owen als Dr. Thackery in The Knick.Beeld

Nieuwe series

In Amerika is nu het eerste seizoen van de komische musicalserie Crazy Ex-Girlfriend te zien, over een jonge vrouw, Rebecca Bunch, die haar jeugdliefde achterna reist. Zij kampt met een angststoornis en depressies en wordt vertolkt door Rachel Bloom, die de serie ontwikkelde en uit eigen ervaring putte. Vorige maand won Bloom een Golden Globe en een Critics' Choice Award voor haar rol. Ook populair: de comedy You're the Worst, over de romance tussen de asociale schrijver Jimmy en de depressieve producente Gretchen. De serie wordt geroemd om de realistische weergave van psychische aandoeningen; Jimmy's kamergenoot is een Irakveteraan met een posttraumatisch stresssyndroom.

Sofia Helin als Saga in The Bridge. Beeld BBC/ZDF/Carolina Romare
Sofia Helin als Saga in The Bridge.Beeld BBC/ZDF/Carolina Romare

De vraag of dit realistisch is, is een lastige. Iedere patiënt is immers meer dan zijn ziekte: zijn handelen het resultaat van karakter, omstandigheden, aandoening én medicatie. De grens tussen gezond en ziek is ook niet statisch - de DSM-catalogus wordt om de zoveel jaar vernieuwd; gedrag dat artsen vandaag als symptoom van autisme beschouwen, wordt over tien jaar misschien al niet meer als afwijkend gezien. Bovendien kan één personage natuurlijk nooit een hele groep representeren.

Daar staat tegenover dat personages als Hannah, Carrie en Elliot een belangrijke rol spelen in de beeldvorming over psychische patiënten. Op internet laaien geregeld hevige discussies op over wat scenaristen allemaal 'goed' en 'fout' doen.

'Toen Elliot uit Mr. Robot autistische trekjes begon te vertonen, sloeg ik mijn handen eens niet uit schaamte voor m'n gezicht', schrijft Enisa, zelf autistisch, op haar Tumblr-blog Loud Enough to Hear. Elliots gedrag is herkenbaar, gaat ze verder: hij wordt niet graag aangeraakt, zijn autisme is vermengd met andere stoornissen, Elliot voelt extreme compassie voor kleine dieren en is vaak eenzaam. Het stuk krijgt tientallen positieve reacties en 'reblogs': eindelijk een serie die autisme serieus neemt!

Kritiek

Maar de post maakt ook iemand boos.

'Ik ben woedend', schrijft een anonieme bezoeker: 'Mr. Robot gaat niet over autisme, Elliot heeft duidelijk schizofrenie. Het frustreert me zó wanneer mensen dat wat mijn aandoening vertegenwoordigt, negeren!' Het probleem met Mr. Robot, zegt psychiater Paul Puri in een interview met Vulture, is dat het nooit helemaal duidelijk is welke stoornissen nou welke symptomen veroorzaken: 'Een effectievere manier om mythen rond psychische ziekten te ontmantelen, is om Elliots diagnose helderder te presenteren en zijn symptomen in overeenstemming te brengen met zijn concrete aandoening.' Maar ja, voor scriptschrijvers is het natuurlijk veiliger Elliot meerdere problemen te geven; zo kunnen ze minder snel van 'fouten' worden beticht.

Dat laatste overkomt de makers van Homeland vaak. De voornaamste kritiek op Carrie: haar bipolariteit is als een magische mantel die ze te allen tijde kan omslaan of afdoen. De suggestie dat iemand met bipolariteit zónder pillen 'helderder' zou kunnen denken is bovendien 'pure nonsens', schrijft Anne Donahue, zelf bipolair, in haar column voor The Guardian: 'Carrie is slim en sterk en heeft ervaring met haar eigen aandoening: hoezo zou ze die in godsnaam plots verwaarlozen - where are her doctors?' Als het risico op kritiek zo groot is, waarom zadelen scenaristen hun helden dan überhaupt op met psychische klachten?

Tekst gaat verder onder de foto.

Mireille Enos als Sarah in (de Amerikaanse versie van) The Killing. Beeld
Mireille Enos als Sarah in (de Amerikaanse versie van) The Killing.Beeld

Het is niets meer dan een plot device, zeggen critici, een manier om een verhaal van wat extra spanning te voorzien. In het geval van Homeland lijkt Carries stoornis vooral een originele manier om suspense op te wekken. Door haar manische buien is zij soms een onbetrouwbare verteller. Iets soortgelijks gebeurt in Mr. Robot. Elliots hallucinaties leveren spectaculaire scènes op waarbij de kijker zich afvraagt of wat hij ziet nu 'echt' is of niet: die twijfel alleen al maakt de aanschouwer extra betrokken.

Daarbij is een aandoening een makkelijke manier om extreem gedrag van personages te verklaren. Nu series steeds gelaagder worden en personages steeds 'echter', komen scenaristen minder snel weg met iemand die, laten we zeggen, de Facebookaccounts van vreemden hackt om hen op vreemdgaan te betrappen. Dat is precies wat Elliot doet, en we geloven het, want tja, het heeft vast iets met zijn autisme / schizofrenie / verslaving te maken.

Ook de medische behandeling van de personages zijn vaak plotvoer. Zo krijgt Carrie uit Homeland aan het eind van het eerste seizoen elektroshocks toegediend. In seizoen twee kampt ze daardoor met ernstig geheugenverlies waardoor cruciale (plot)informatie slechts mondjesmaat wordt toegediend: een vrij ordinair thrillertrucje, eigenlijk. Ondertussen protesteren deskundigen en zeggen dat zo'n elektroshockbehandeling tegenwoordig zelden zulke ernstige geheugenproblemen oplevert.

Dat betekent niet per se dat scripschrijvers compleet onzorgvuldig te werk gaan. De teams achter Homeland, Mr. Robot en Girls zeggen allemaal uitgebreid onderzoek te hebben verricht. Sam Esmail, het brein achter Mr. Robot, had zelf ooit last van sociale angsten en verslaving. Ook Meredith Stiehm, scenariste van Homeland, werkt vanuit persoonlijke ervaringen; haar bipolaire zusje Jamie is de belangrijkste inspiratiebron voor Carries aandoening. Lena Dunham noemt als enige haar eigen belevenissen ook echt de belangrijkste reden Hannah een stoornis te geven: 'Omdat ik zelf met dwangstoornissen heb geworsteld, kan ik de ervaring realistisch weergeven', vertelt ze in een making of-filmpje van abonneezender HBO: 'Als Girls bijdraagt aan het normaliseren van emotionele problemen, zou dat fantastisch zijn.'

Bespreekbaar

Nu is Hannah een van de weinige tv-personages die uitsluitend nadelen van haar stoornis ondervindt. Haar dwangneuroses verschaffen haar geen handige krachten, ze wordt er geen sterker mens van, nee: haar aandoening wordt opgewekt door stress en is vervolgens gewoon heel erg vervelend. Toch zou je van alle gediagnosticeerde personages, óók Hannah, kunnen zeggen dat hun aandoening hen interessanter, of in elk geval gelaagder maakt - misschien zelfs heldhaftiger.

'Het idee dat psychiatrische patiënten vooral een gave hebben is gevaarlijk', zegt sociologe Bernice Pescosolido tegen Vulture: 'Het verheerlijken van mensen met dwangstoornissen, schizofrenie, autisme of verslaving kan kijkers onbedoeld leren dat alleen de getalenteerde patiënten onze liefde en behandeling verdienen.' Met andere woorden: het hebben van een psychische aandoening is alleen prima zolang de patiënt zijn bed uit blijft komen, briljante hacks pleegt of een stel terroristen inrekent.

En toch. Series als Homeland, Mr. Robot en Girls maken psychische aandoeningen zichtbaar en daarmee bespreekbaar. En al is de representatie niet ideaal, de series bieden tegenwicht aan het wiegende meisje op haar bed. Daarbij laten Hannah, Carrie en Elliot zien dat een psychische stoornis je leven niet volledig hoeft te bepalen: (tijdelijke) verbetering is mogelijk, al dan niet dankzij medicatie - een beeld dat in elk geval ingaat tegen het cliché van de verdoemde patiënt die de rest van zijn leven in een dwangbuis onder een knipperende tl-lamp zit.

Tekst gaat verder onder de foto.

Rachel Bloom als Rebecca in Crazy Ex-Girlfriend. Beeld
Rachel Bloom als Rebecca in Crazy Ex-Girlfriend.Beeld
Jon Hamm als Don Draper in Mad Men. Beeld
Jon Hamm als Don Draper in Mad Men.Beeld

De vraag die rest: waarom kijken we zo graag naar hen?

Misschien omdat zo'n 20 procent van ons ooit met psychiatrie te maken krijgt en duizenden van ons momenteel al medicijnen slikken. Onze eigen stoornis werpt een touwladder tussen onszelf en het personage; het is een extra peiler onder onze identificatie en betrokkenheid met dat figuurtje op het scherm - de wereld om ons heen, dus ook de wereld op televisie, is niets meer dan zoekplaatje waarin we onszelf graag aanwijzen. Daarnaast is de held-als-psychiatrische-patiënt waarschijnlijk een uitvloeisel van een andere serietrend: het vervagen van de grenzen tussen goed en slecht. Veertig jaar geleden vocht Batman nog vastberaden tegen The Joker, anno nu zouden serie-scenaristen die Joker zijn eigen achtergrond en verhaallijn geven (en waarschijnlijk ook een psychiater). We geloven niet meer in het sprookje van de held versus de slechterik - in veel series (Game of Thrones, House of Cards) is het amper duidelijk wie de good guy of girl is.

Met het wegvallen van de klassieke slechterik als antagonist hebben hoofdpersonages nieuwe tegenstanders gekregen. Snoodaards die zich lastig laten bestrijden en hen constant dwarszitten; ze heten Mister Autisme, Dr. Manie, en Miss Depressie. Zo zijn moderne personages hun eigen vijand: nog meer dan tegen de buitenwereld, vechten ze tegen zichzelf.

Net als u, en ik.

Mr. Robot is elke woensdag, 22.30 uur, te zien op NPO 3, Girls elke maandag, 21.30 uur, op abonneezender HBO.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden