Misschien begon lopen in de boom

Waarom zijn onze voorouders in godsnaam rechtop gaan lopen – het begin van de echte mens? Nou, ze kwamen uit de bomen omlaag om op de vlakten hun voedsel te zoeken en dat ging makkelijker rechtop met de handen vrij....

Maar bavianen zijn ook op de grond gaan leven en zij lopen nog steeds op vier poten. En omgekeerd: verre voorouders van ons, de aapmensen van het geslacht Australopithecus, liepen al op twee voeten, maar waren nog miljoenen jaren verwijderd van de echte mens en leefden nog deels in bossen. Wat is hier loos?

Misschien heeft onderzoeker Robin Crompton het antwoord. Kijk niet omlaag, naar de vlakten, doceert hij in Liverpool, maar omhoog, naar de orang oetans. Zij lopen rechtop op takken in de bomen en gebruiken hun armen en handen om zich aan andere takken vast te houden. Niet zoals andere apen dus, die met handen en voeten dezelfde tak vastgrijpen. Liepen onze voorouders ook rechtop in de bomen, zoals de orang oetan?

Als dat waar is, is een flink wetenschappelijk probleem uit de wereld geholpen, stelt de Amerikaanse wetenschapsjournalist Carl Zimmer in zijn boek Waar komen wij vandaan? Een voorouder als Lucy (Australopithecus afarensis) bijvoorbeeld, 3,2 miljoen jaar oud, kon rechtop lopen. Maar dat ging nog traag en onbeholpen met haar korte beentjes. Bovendien had ze lange armen en kromme vingers, geschikt voor leven in bomen. Leefde zij als zo’n orang oetan?

Dat rechtop lopen is nog maar één aspect van de lange, ingewikkelde menselijke evolutie, zoals Zimmer die schetst. Het ontstaan van die merkwaardig grote mensenhersenen is een ander. Veel brein heb je niet nodig om gereedschap te maken, dat bewijzen de notenkrakende chimpansees. Maar directere voorouders van de mens konden gereedschap zo bewerken dat ze er vlees van karkassen mee konden afschrapen.

Was dit voedzame vlees de basis van de ontwikkeling naar de grote, energie verslindende hersenen die zo’n 1,8 miljoen jaar geleden begon met de Homo ergaster ? Wat waren de gevolgen daarvan voor het darmstelsel? Wat was de rol van het ASPM-gen? Heeft de fijne motoriek van onze vingers geleid tot het maken van beter gereedschap of was het andersom? Wat was oorzaak, wat gevolg?

Om duidelijkheid te krijgen over dit soort ontwikkelingen van miljoenen jaren geleden kunnen onderzoekers zich alleen baseren op onvolledige gegevens van fossielen met hooguit wat steun van aanvullende studie zoals die van dna. Veel vragen blijven dus open en dat steekt Zimmer niet onder stoelen of banken. Toch ziet hij kans een samenhangend beeld te schetsen van de evolutie naar de moderne mens en diens verspreiding over de wereld. Een doorwrocht verhaal, niet bepaald simpel dus, maar wel vlot verteld.

En dat verhaal wordt fraai uitgegeven. De druk van Zimmers tekst is aangenaam en de vele illustraties – schedels natuurlijk, maar bijvoorbeeld ook evolutie-stambomen – zijn een lust voor het oog.

Eric Hendriks

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden