Mingus' grafschrift vitaal neergezet in late première

MUZIEK..

'Dit zie je Chailly nou nooit doen', grapt Gunther Schuller als hij zich halverwege het concert een glas water inschenkt. En niet alleen de 74-jarige dirigent, ook het orkest blijft ondanks de soms ongekend complexe passages de sfeer van de jazzclub uitstralen. Het gaat hier dan ook om een uniek samengaan van jazz en twintigste-eeuwse 'serieuze' muziek: Epitaph, de langste en de meest ambitieuze compositie van Charles Mingus (1922-1979), die voor het allereerst in Nederland werd uitgevoerd.

We hebben er een tijd op moeten wachten, want de Amerikaanse première was al in 1989, maar daar staat tegenover dat Mingus' postume meesterwerk in het Concertgebouw vitaler en expressiever klonk dan op de cd-registratie van die gebeurtenis. Schuller heeft de twee uur durende suite inmiddels vaak uitgevoerd, en vooral de tempo's worden nu precies goed getroffen, ze zijn levendig zonder het zicht te benemen op alles wat zich in de noten afspeelt.

En dat is heel wat. Mingus was een vat vol tegenstrijdigheden, en alle aspecten van zijn persoonlijkheid komen aan bod in zijn muzikale grafschrift. Tedere melodieën die smelten in het oor, pakkende wijsjes die hartelijk op je af komen, erupties van geweld, joligheid of sarcasme, verleiding en dromerigheid, intens lijfelijke swing en wolken geluid die zich van de aarde loszingen, in wanhoop of vervoering.

Dat het hem bijna altijd lukt die stemmingen te combineren zonder gekunsteld te gaan klinken is een indrukwekkende prestatie. Even imposant als de alchemie die de stuwende ritmes verbindt met immense akkoordenstapelingen, die net als bij Varèse een heelal van geluid scheppen waarin elk motief een planeet is met zijn eigen licht, kleur en omloopbaan, schijnbaar onafhankelijk maar gehoorzamend aan natuurwetten.

Die stukken, waarin volgens Schuller de stratosfeer wordt opgezocht, werden krachtig en precies neergezet door het Transatlantic Jazz Orchestra, bestaande uit Amerikaanse musici (vooral gerecruteerd uit de Mingus Big Band) en Nederlanders als trombonist Wolter Wierbos, gitarist Jesse van Ruller, rietblazer Michael Moore en trompettist Angelo Verploegen.

Omdat trombonist Britt Woodman wegens ziekte had moeten afzeggen, was er niemand aanwezig die de harde leerschool van Mingus' Jazz Workshop zelf had doorlopen. Een groot bezwaar was dat niet, want zeker de Nederlandse muzikanten zouden de goedkeuring van de meester hebben verdiend: ze speelden accuraat wat er stond, maar wisten het ook te bezielen met vuur, lyriek en persoonlijkheid.

Slechts twee aanwezigen hadden de componist goed gekend: Schuller, die na de pauze een innemende uitleg van de stukken gaf, toen hij gehoord had dat de titels dom genoeg niet in het programma stonden. En Sue Mingus, de weduwe, die in haar inleidend praatje de uitvoering haar zegen gaf. Daarom, en natuurlijk ook omdat zijn geest elke noot van Epitaph doordrenkt, was Charles Mingus toch weer even onder ons.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden