Milieu-idealist ruikt macht

In het nieuwe boek van Louise Fresco vecht de romanschrijfster met de bevlogen voedseldeskundige. De literatuur delft het onderspit in een behartenswaardig pamflet over politieke hoogmoed....

Daniëlle Serdijn

De huidige politiek inspireert schrijvers. Dat is al een tijdje zo. De MP mag het ontgaan zijn, zoals bleek uit zijn bijdrage aan een reeks open brieven aan het begin van het nieuwe kabinet, maar in de afgelopen jaren verschenen diverse politiek en maatschappelijk geëngageerde romans. Overeenkomst is dat het gros geschreven werd vanuit een links georiënteerd standpunt, zoals bijvoorbeeld Het achtenveertigste uur van Nicolaas Matsier. Verschil is dat de romans zeer uiteenlopen in de mate van ernst, met als uitersten op die schaal De president van Khalid Boudou en Vladiwostok! van P.F. Thomese , en aan de andere kant de ingetogener romans als De ontelbaren van Elvis Peeters en De Wandelaar van Adriaan van Dis.

Louise O. Fresco (1952), essayist, universiteitshoogleraar en voormalig diplomaat bij FAO, de voedsel- en landbouworganisatie van de Verenigde Naties, hoort in dat laatste rijtje thuis, wat ze liet zien met mooie romans als De kosmopolieten (2003) en De tuin van de Sultan van Rome (2005). Vooral in dat laatste boek toonde Fresco haar kwaliteiten als literair auteur. Haar beschrijvingen van Rome, gezien door de ogen van een jonge vluchteling, waren verfijnd en poëtisch van toon. De utopisten, Fresco’s nieuwe roman, contrasteert wat dat betreft sterk met haar vorige boek. Het is eerder praktisch dan poëtisch, eerder grof en direct, dan verfijnd.

De utopisten vertelt het verhaal van voormalig milieuactivist Michiel van Straten en zijn vrienden. In de openingsscène van het boek worden ze allen geïntroduceerd tijdens een receptie die wordt gehouden in het deftige huis van Michiels vriendin, de statusgevoelige Lydia. Het gemêleerde gezelschap – oude activisten en nieuwe politieke vrienden – viert Michiel van Stratens benoeming tot staatssecretaris van Technologie en Milieu. De wijze waarop Fresco al deze types introduceert heeft iets van een modeshow. Zo lezen we dat de één een blauwe versleten pantalon draagt en een beige trui en de ander een goed gesneden pak en een fijngerande goudkleurige bril. ( Doel van de modeshow is overduidelijk: Fresco wil de verschillende personages karakteriseren op basis van hun uiterlijk, opdat alle lezers kunnen zien in welk kamp ze thuishoren. De verdeling is helaas volstrekt statisch – geitewollen sokken versus scherp gesneden pakken –, en dat geeft de opening van het boek meteen al iets schools. Fresco¿s krampachtigheid houdt stand tijdens de rest van het verhaal. We volgen Michiel en zijn babyboomvrienden vanaf zijn benoeming tot aan het voorspelbare moment van zijn neergang. Oorzaak daarvan is een milieudelict dat hij ooit doelbewust en uit naam van het collectieve groene geweten beging. Onderwijl zijn er verwijzingen naar het verleden waarin Michiel en de zijnen studeerden en een kraakpand bewoonden aan de Amsterdamse Marnixstraat. Af en toe droomt er één weg bij de herinnering aan vrouwen achter het spinnewiel, aan zelfgebakken brood of aan zelf getimmerde meubeltjes.

Maar Michiel heeft aan de macht geroken. Voor het verwezenlijken van zijn idealen ziet hij politieke invloed als een goed middel. Zijn vrienden uit het oude ‘aksiewezen’ twijfelen daar sterk aan en vragen zich af of hij nog wel loyaal is. Michiel zelf ontdekt pas later dat het politieke spel zich slecht verhoudt tot de ecologische ideologie. In zijn afscheidsrede houdt Michiel nog eenmaal een warm pleidooi voor een superministerie dat zich uitsluitend bezig zou moeten houden met techniek en milieu, maar hier is het toch echt de voedseltechneut Fresco zelf waar we naar luisteren. Dat is meteen ook het grootste bezwaar tegen dit boek: het is geen roman, het is een pamflet waarin zeer behartigenswaardige zaken staan, er kan zo een eko-keurmerk op. Maar als kunstwerk schiet De utopisten te kort. Niet alleen door het basale onderscheid tussen goed en kwaad, ook door het slordige schrijven: ‘Toen je vader en ik elkaar voor het eerst leerden kennen..’. Alsof Fresco zo bevlogen bezig was met haar onderwerp dat ze geen aandacht meer had voor taal, vorm of stijl. Lydia drukt bijvoorbeeld aan beide zijden van een tube tandpasta en spreekt de hoop uit dat die tube voortaan netjes opgerold zal worden. Hallo Fresco! Tandpasta zit al een eeuwigheid in onoprolbare plastic tubes.

Engagement is leuk, maar het zou een roman niet moeten overvleugelen.Daniëlle Serdijn

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden