INTERVIEW

'Mildheid bewaar ik voor mijn oude dag'

Hij verloor zijn collega's van Charlie Hebdo, de redactie zit nu op een geheime locatie. Tekenaar Willem werd onlangs 75, maar blijft koel. En hij tekent door.

Beeld Bart Koetsier

In het provojaar 1966 tekende Willem koningin Juliana, die als prostituee voor een raam op de Wallen zat. Prijs: 5,2 miljoen gulden, de toenmalige kosten voor het koningshuis. Willem kreeg een boete van 200 gulden wegens majesteitsschennis.

Maar nu is alles vergeven. Toen koning Willem-Alexander en koningin Máxima onlangs Parijs bezochten, werd Willem uitgenodigd voor het staatsbanket in het Elysée. 'Ik heb teruggemaild: dank voor de uitnodiging, maar ik heb de gewoonte met mijn vrouw te dineren en die is niet uitgenodigd.' De tekenaar werd onlangs 75, maar is nog net zo recalcitrant als altijd. 'Mildheid bewaar ik voor mijn oude dag.'

In 1968 verhuisde Willem - eigenlijke naam Bernard Holtrop - naar Frankrijk. Daar hij is een instituut geworden, door zijn tekeningen in het linkse dagblad Libération en Charlie Hebdo. Onlangs droeg hij zijn gehele collectie van meer dan 20 duizend tekeningen over aan de Bibliothèque Nationale de France. Een ongebruikelijk plechtstatig gebaar voor een man die zichzelf het liefst als een ambachtsman omschrijft. Een cartoonbakker die elke dag om half 7 opstaat om twee tekeningen voor Libération te maken. De redactie mag kiezen; volgens Willem maken ze vaak de verkeerde keuze.

'Ik heb altijd alles bewaard. Ik dacht: het kan altijd nog nuttig zijn voor een tentoonstelling of een boek. Maar ja, tekeningen over Nixon, daar heb je niets meer aan. Vier jaar geleden verhuisde ik van Parijs naar een eiland voor de Bretonse kust. Dan zit je met die bergen tekeningen, in oude wijndozen. Ik dacht erover ze weg te gooien. Een vriend van mij heeft me het idee aan de hand gedaan om ze aan de Bibliothèque Nationale de France over te dragen.'

Hoe gaat het nu bij Charlie Hebdo?

'De redactie is verhuisd naar een geheim adres. Daar word je opgewacht door een politieagent en dan nog eentje. Dan moet je een geblindeerde deur door en als die dicht is, kun je de volgende open maken, en dan zit er nog een veiligheidsman. Dan ben je eindelijk binnen en moet je grappen gaan maken.'

Gaat dat een beetje? Slaagt de redactie erin haar lichtheid van geest terug te krijgen na de aanslag?

'Ze zijn beter en beter aan het worden. Ik bewonder de tekenaar Riss, wiens schouderblad in stukken was geschoten bij de aanslag. Hij ging meteen door, met zijn linkerhand. Dat heb ik ook gedaan. Doorgaan, de krant maken, laten zien dat ze je niet klein krijgen.

'Voor mij zit er wel te veel tekst in het blad. Het is te serieus allemaal. Er moeten meer tekeningen in. Het is geen Nouvel Observateur, het moet een beetje provocatief blijven. Maar ja, als de beste tekenaars opeens wegvallen, wordt het moeilijk.

'Tignous vond ik erg goed. Cabu vond ik leuk, maar een beetje vriendelijk. Dat hoort niet zo. Wolinski vond ik het op het eind wat minder. Waar je ook kwam, had hij het over: die-en-die is mijn vriend, en die ook, en Bernard-Henri Lévy ook. Een social climber. Hij moest met belangrijke mensen verkeren.

'Ik had soms een beetje kritiek op ze, maar ik mis ze wel. Toch ben ik er vrij koel onder. Ik ben wel naar een paar begrafenissen geweest. Wolinski, Tignous, Honoré. Maar niet naar allemaal.'

'Niet vergeten een knoop te leggen... ...om me eraan te herinneren te glimlachen naar Balladur...'

Hoe lukt het zo koel te blijven?

'Dat moet ik nog een keer ontdekken. Ik ga er niet diep in graven.'

Na bijna vijftig jaar is hij verfranst. Nederlandse kranten leest hij niet meer. 'Ik zou geen Nederlandse minister kunnen opnoemen. Ja, eentje: Mark Rutte, de baas', zegt hij. We zitten achter een glas bier in Café de la Mairie aan de place Saint-Sulpice in Parijs.

Bernard Holtrop groeide op in Ermelo, als zoon van een huisarts. Vanaf het begin van de jaren zestig ging hij elk jaar naar Frankrijk. 'Ik werd aangetrokken door de humor: zoals van de tekenaar Siné, die een goede vriend van me is geworden, of van bladen als Bizarre en Hara-Kiri, de voorloper van Charlie Hebdo.' Keiharde satire, met veel seks en geweld. 'Ik dacht: dit is mijn land. In Nederland was er niks wat daarop leek.'

Zijn tekening van koningin Juliana was geïnspireerd op zijn Franse voorbeelden. 'Tot het einde gaan. Geen lulligheden.' Elk jaar bood hij zijn tekeningen aan bij Franse bladen en uitgevers, elk jaar werden ze afgewezen. Tot 1968. 'Toen kon ik voor Hara-Kiri gaan tekenen. Dat sla je niet af. Ze zeiden: we willen elke maand wel een pagina hebben. Ik zei: kunnen het er niet twee zijn, want ik moet hier een kamer betalen. Die kostte toen 120 franc. Ik verdiende het minimum, maar in mijn herinnering was het altijd feest. Dat is minder geworden. Er zijn veel mensen weggevallen.'

Thuis in Frankrijk

Tekenaar Willem werd in 1941 in Ermelo geboren als Bernard Holtrop. In 1968 verhuisde hij naar Frankrijk, omdat hij zich aangetrokken voelde tot de keiharde satirische traditie in dat land. Daar groeide Willem uit tot een instituut. In 2013 ontving hij de Grand prix de la ville d'Angoulême, de belangrijkste prijs voor striptekenaars en cartoonisten. Onlangs droeg hij zijn collectie tekeningen over aan de Bibliothèque Nationale de France, voor een bedrag dat niet is bekendgemaakt.

Hij vond een appartement aan de rue Saint-Sulpice, vlakbij het plein waar we nu zitten. Hij wijst naar buiten. 'In mei 1968 (tijdens de studentenopstand, red.) zag ik hier de oproerpolitie CRS het plein schoonvegen.' Zelf heeft hij niet meegevochten. 'Daar ben ik niet voor. Ik teken.'

Een jaar later kwam hij zijn vrouw tegen, de Noorse tekenares Medi. Op een caféterras. 'Ja, die hebben nut.' Vier jaar geleden verruilden ze het drukke Parijse leven voor hun Bretonse eiland. Ze hebben nog wel een pied-à-terre in de stad. Op 7 januari, toen de redactie van Charlie werd uitgemoord, was hij op weg naar Parijs. En ook op 13 november (tijdens de aanslagen in Parijs, red.) was hij in de stad.

'Alles kwam weer terug. En het kan morgen weer zo zijn. Gisteren las ik een verhaal over vier meisjes van 15 tot 17 jaar die in België kalasjnikovs wilden kopen om het Casino de Paris aan te vallen, net als toen in de Bataclan. Jezus, bakvissen! Er gaat zeker weer iets gebeuren. Ze willen graag.'

9 januari 2015: Bernard Holtrop in Parijs met een van zijn nieuwe tekeningen in de krant Liberation. Beeld anp

Ondanks alles blijft u tamelijk laconiek.

'Tja, ik ga niet onder de tafel zitten. Iemand als Plantu, de tekenaar van Le Monde, heeft voortdurend twee man om zich heen. Dat is geen leven.

'In januari ging ik in Parijs kranten kopen bij de kiosk waar ik altijd kom. Staat er opeens een jongen met een sjaal voor zijn gezicht, die zegt: jij krijgt een kogel door je kop. Ik zei: c'est gentil, merci (dat is aardig, dankjewel, red.). Wat moet je anders zeggen? Je gaat ook niet hard weglopen.'

Toch heeft u nooit Mohammed getekend.

'Ik kan het me niet herinneren. Het interesseert me niet. Ik interesseer me voor de gekken, de kalasjnikov-jongens en de mensen die erachter zitten. Maar iemand die in 600-zoveel iets heeft gezegd, waarom zou je die tekenen?'

Omdat die gekken worden beïnvloed door die man uit 600-zoveel?

'Dan pak je ook de gewone moslims, de kruidenier op de hoek. Dat is niet nodig.'

Veel mensen zeggen, zeker in Frankrijk: als moslims in het Westen willen wonen, moeten ze er maar aan wennen dat hun geloof wordt beledigd.

'Je hoeft niets te doen tegen al die moslims die hier gewoon wonen en werken, die niemand kwaad doen. Ik heb vaak dingen over Jezus gemaakt, maar dat is mijn eigen cultuur. Daar kan ik aankomen. In eigen land kun je overal tegen aanschoppen, als je in een ander land bent, ben je toch wat beleefder. Zo is het met cultuur ook.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden