Interview

Mike van Diem: 'Mijn kieskeurigheid heeft me veel gebracht'

Achttien jaar na zijn Oscarwinnende Karakter komt regisseur Mike van Diem (56) met zijn tweede speelfilm, deze maand in de bioscoop. 'Hollywood geeft je een Michelinster en nodigt je vervolgens uit hamburgers te komen bakken.'

Beeld Stephan Vanfleteren

Jaren lang wees Mike van Diem (56) alle interviewaanvragen categorisch af. Eerst moest die nieuwe film er komen. Als straks op 21 mei De surprise uitkomt in de bioscoop zijn er achttien jaar en 34 dagen verstreken sinds de release van Karakter, zijn enige eerdere speelfilm. De laatste Nederlandse film ook die een Oscar won in de categorie niet-Engelstalig, in 1998.

Van Diem - spijkerhemd, grijs baardje, goedgeluimd - verschuift de geplande afspraak op zijn Amsterdamse kantoor toch maar naar restaurant Zuidhaven, vanwege het uitzicht op het zonnige IJ, waar de rechte koers van cruiseschip en binnenvaart wordt onderbroken door laverende zeilbootjes. Van die laatste bezit hij er ook een. Gevaarlijk voor je carrière, die dingen. 'Die zeilpassie ja, die staat nu even op een zijspoor.'

Eerst maar een misverstand uit de weg helpen: 'Ik zou het jammer vinden als het idee ontstaat: Mike van Diem maakt in het kielzog van Nederlands populairste filmgenre nu ook een romcom.'

Ik zag je, voorafgaand aan de eerste vertoning, intens staren naar de filmposter. Gaat die bepalen of De surprise een succes wordt?

'Nee, dat gaat-ie helemaal niet. Maar het affiche zou de verwachting kunnen wekken dat dit een volgende is in het rijtje Alles-is-mannenhartenstraat-liefde-met-Sinterklaas-op-Ibiza. Terwijl De surprise dat duidelijk níet is. Jeroen van Koningsbrugge ziet eruit als een jonge Sean Connery, Georgina Verbaan als een Audrey Hepburn - dat zou al een signaal moeten zijn. Er is lang gepraat over die poster. Als we dit een zwarte komedie noemen of absurde tragikomedie, drukken we de film in een niche. Zo'n film is het ook niet. Dus nu afficheren we de film gewoon als romantische komedie. En rekenen we erop dat mensen zoals jij het intellectuele publiek, dat normaliter niet snel naar zo'n film gaat, duidelijk gaat maken dat De surprise zo veel meer is.'

De surprise kent, om te beginnen, een andere oorsprong dan bovengenoemde, verhaspelde filmtitels. Vijfentwintig jaar geleden belde Van Diem, toen net van de filmacademie, met de erven van schrijver Belcampo. Hij wilde een kort verhaal verfilmen uit een in 1968 verschenen bundel: over een suïcidale man die een euthanasiebedrijf inhuurt en uit het aanbod de 'speciale aanbieding' kiest. De zogenaamde surprisemoord.

CV Mike van Diem

1959 Geboren in Sittard.
1989 Studeert af aan de Filmacademie (die hem eerst meermaals afwees) met Alaska: een 45 minuten durende experimentele thriller met Coen van Vrijberghe de Coningh in de hoofdrol. Van Diem wint hiervoor een Gouden Kalf en een studenten-Oscar.
1993-1995 Regisseert zeven afleveringen van de Nederlandse successerie Pleidooi.
1998 Wint een Oscar in de categorie beste niet-Engelstalige film met zijn Bordewijk verfilming Karakter.

Van Diem woont in Amsterdam met zijn vriendin.

Wat dachten de erven van je telefoontje?

'Hun hoofd stond er niet naar de rechtenkwestie uit te zoeken, want mijn verzoek viel samen met Belcampo's overlijden. Tien jaar geleden heb ik nogmaals contact gezocht. Wat me aansprak in het verhaal was het autobiografische element. Een moeilijk communicerend, ver van zijn gevoel afstaand individu. Iemand die vaak depressief is en regelmatig denkt: ik maak er een einde aan. Tegelijk is hij een enorme romanticus. Dus wat is dan de ultieme fantasie? Je wilt er een einde aan maken en ineens staat ze daar: de vrouw van je leven. Alles komt toch nog goed.'

Van Diem kent ze, de doodsfantasieën. 'Ik ben bijna nooit iemand tegengekomen die níet eens heeft gedacht: weet je wat, ik stap er groots en meeslepend uit. Al is het maar als een soort grap. Maar goed, ik had die fantasieën iets vaker dan gemiddeld.'

Altijd al?

'Dat begon te komen in de puberteit en bereikte een hoogtepunt in de adolescentie, als jongvolwassene. Helemaal volgens het literaire boekje. En net als ik dacht: zo, nu wordt het echt tijd om rustig naar die hoge studentenflat te fietsen en me van de bovenste etage te gooien, belde steevast mijn moeder. Dat deed mij snel beseffen: sowieso niet zo lang mijn moeder leeft. Ik vond het niet kunnen.'

Je moeder had wel door hoe je je voelde?

'Ik denk dat moeders daar een radar voor hebben. Gaat het wel goed met je?' Met lach: 'Ja hoor. Tuurlijk mam. Hoezo?'

Mike van Diem tijdens de opnames van De suprise. Beeld anp

Hij zat niet stil, al die jaren. De Oscar-roem leidde behalve tot veel belangstelling uit Hollywood, ook tot een vruchtbare praktijk als regisseur van commercials. Hij vloog de wereld over voor KPN en Amstel en verbleef perioden in Los Angeles op uitnodiging van de filmstudio's. Ook was er een tijd waarin hij nauwelijks nog was geïnteresseerd in speelfilms: 'Mijn privéleven had ik verwaarloosd, de te vroege dood van mijn moeder kwam daar bovenop. Ik dacht: moet ik niet een stapje terugdoen?' Een kinderwens is afwezig, ook bij zijn vriendin. De psycholoog zei: jouw vaderrol ligt op de filmset. 'Ik vind kinderen overigens wel leuk hoor, zeker om te regisseren.'

Mike van Diem (56) groeide op in Sittard, in de villawijk die later figureerde als decor van Flodder. Vader Van Diem is op de achtergrond te zien tijdens de titelsequentie van de eerste speelfilm, als de asofamilie de wijk Zonnedael binnenrijdt om aldaar te resocialiseren. 'Ze belden bij mijn vader aan: Meneer, mogen we een Ferrari op uw oprit zetten?'

Mike, middelste van drie broers, heette aanvankelijk Maik, maar vroeg zijn ouders op 10-jarige leeftijd of het ook Mike mocht zijn, net zoals de Amerikaanse helden in tv-series. Op het Bisschoppelijk College volgde de gymnasiast als bijvak filmkunde. Met een 8mm-camera het weiland in, toen werd de roeping duidelijk. De Van Diems stammen uit een grossiersgeslacht. Van oorsprong middenklasse, tot de zaak werd verkocht en vaders optiepakket na wat fusies plots in waarde toenam. 'Mijn broers en ik zeiden: ga je nu dat zwembad bouwen, nu wij uit huis zijn?'

Alles en iedereen in de buurt was katholiek. 'Twee keer per jaar, met Pasen en Kerstmis, gingen we met het gezin naar de bioscoop. Religieuze, epische films: De tien geboden, Ben Hur.'

Ben je het met je collega Jos Stelling eens dat katholieken...

'Ik weet waar je naartoe wilt: ja. Theatraliteit is de essentie van cinema. Als je echte cinema wilt maken, biedt een katholieke opvoeding met zo'n overdreven grote kerk, al die rare rituelen en de drie-aktenstructuur van schuld, boete en reiniging, je zo veel verbeeldingskracht. Je zit dichter bij het drama.'

Over Karakter heb je gezegd dat jouw verfilming, meer dan het boek van Bordewijk, laat zien hoe droef en zinloos het is als iemand middels zijn carrière respect probeert af te dwingen bij zijn ouders. Wat zegt dat over jou?

'Toch die psychologie van de koude grond: opgevoed door een vader die zegt: je bent niks en je kunt niks. Er wordt je een minderwaardigheidscomplex aangepraat, maar daaruit groeit ook bewijsdrang. Dat is mijn persoonlijkheid in een notendop, vrees ik.

'Karakter heeft een merkwaardig effect op mannen die het ver hebben geschopt. Ik las jaren terug in Volkskrant Magazine dat Joop van den Ende na afloop een half uur onbedaarlijk had zitten huilen. Mijn moeder heeft mijn eigen vader betrapt op een huilbui nadat hij het script had gelezen.'

Wat zei je vader over die Oscar?

'Hij was sprakeloos en hield zich gedeisd, zeker een half jaar. Daarna ging het op de oude toer verder. Hoe? Als puber was ik een slim en ijverig mannetje. Als ik met negens en tienen thuiskwam, zei mijn vader slechts: nu het volgende rapport.'

Hij moet toch wel iets aardigs hebben gezegd?

'Nee, nee. Wij communiceerden niet hè. Ik hoorde later wel - en dit herkennen veel kinderen- dat hij in de buurt tegen mensen zei: mijn zoon heeft een Oscar gewonnen.'

(Tekst loopt door onder filmpje)

Mensen die je destijds in Amerika meemaakten, zeggen dat ze daar ineens een heel andere Mike zagen. Ontketend.

'Ik sprak met een psycholoog over het winnen van mijn eerste Gouden Kalf, die won ik met mijn afstudeerfilm. Het was voor het eerst dat een studentenfilm die prijs won, best een big deal (later won Alaska ook nog de studenten-Oscar, red.). Voor mij was dat een traumatische ervaring. Heel even leuk: het Gouden Kalf gaat naar Mike van Diem! Drie seconden later besef ik dat ik op moet staan. Ik werd fysiek onpasselijk. Huub Stapel reikte 'm uit en je ziet me terugdeinzen, er zijn beelden van. Alles had ik ervoor over, ook dat kalf, om niet het podium op te hoeven. Maar toen Sharon Stone in Amerika zei: and the Oscar goes to the Netherlands, gebeurde het tegenovergestelde.'

Je deed dat heel goed. Grapje over de ondertitels en dat je another crazy Dutch director was.

'Wat ik denk dat daar gebeurde: man verliest plotsklaps al zijn sociale angsten omdat hij in een wereld is waar niemand hem kent. En hij kan dus helemaal zichzelf zijn. Voor mij een verpletterende conclusie: dit ben ik echt. Wél iemand die uitbundig kan zijn, die emoties kan tonen. Vanaf dat moment is alles langzaam bergopwaarts gegaan.'

In De Telegraaf van 11 oktober 1998 verscheen een hoopvol bericht: Mike van Diem was 'persoonlijk goedgekeurd' door Robert Redford als regisseur van de thriller Spy Game, met naast Redford ook Brad Pitt. 'Redford ontving me hartelijk in zijn suite in het Ritz in Parijs, waar we lange tijd hebben gepraat. Bij het afscheid omhelsde hij me buitengewoon innig. Dat heb ik eerder meegemaakt met Richard Gere - overigens een veel intelligentere man dan hoe hij doorgaans overkomt in veel van zijn films. Die gaf me óók zo'n enorme omhelzing. Tegenwoordig noem ik dat the hug of death.' Hij lacht. 'Als het afscheid zo intens is, gaat de film niet door, weet ik nu. Er zijn nog meer signalen. Als je met een Hollywoodacteur iets gaat eten of drinken om hem of haar te verleiden met jou in zee te gaan, en die acteur staat erop om te betalen, dan weet je ook dat het is afgelopen. Dat zijn codes. Het is een soort beleefdheid.'

Spy Game leek lange tijd wél door te gaan, voor Van Diem. Waarom liep het toch mis?

'Om niks. Hormonale schommelingen van creatieve ego's. Uiteindelijk heb ik de slangenkuil van Spy Game - dat was het wel een beetje - verlaten op een zeer laat moment, waardoor ze mijn salaris moesten betalen en ik nu in mooi huis woon.'

Het bedrag dat wordt genoemd is boven de miljoen. Hoef je niet te bevestigen.

'Nou, ik kán ook niet alle ins en outs geven, want ik heb een geheimhoudingsovereenkomst getekend. Jaren later kwam ik de producent van Spy Game tegen en hij zei dat Redford na mijn vertrek zelf elf keer uit de film was gestapt, ook toen er al zes miljoen dollar was uitgegeven. Tja.'

Kon je het vinden met Brad Pitt?

'Die was buitengewoon aardig. Hij heeft later tegen allerlei mensen gezegd: Mike van Diem had die film moeten maken.'

Beeld Stephan Vanfleteren

Het is dus mogelijk normaal om te gaan met steracteurs?

'Die acteurs gaan nog wel. Wat het zo moeilijk maakt, zijn alle regieaanwijzingen die je van tevoren krijgt: zeg niet dit, doe niet dat. Je wordt ongelofelijk bang gemaakt door je eigen agent, producent en studio: als je blijk geeft van onze roemruchte Hollandse directheid, schrikken ze.

Ik had eens een afspraak met Robert Duvall, die hevig uitviel tegen de Spielbergs van deze wereld omdat die steeds vaker met klassiek getrainde Britse acteurs wilden werken. Ik onderbrak zijn tirade: waar ben je nou mee bezig? Je bent een van de grootste acteurs die we hebben. This is below you.'

Later sprak Rogier Stoffers, de internationaal doorgebroken cameraman van Karakter en De surprise, de steracteur op een filmset. 'Toen zei Duvall: that Mike van Diem, he is really tough.'

In 2007 werkte Van Diem mee aan de AVRO-televisiereeks Allemaal film, gepresenteerd door Jeroen Krabbé. 'Ik dacht: misschien is het leuk als ik met hem naar de videotheek ga en kan aanwijzen welke films ik allemaal niet heb gedaan.'

Zo'n honderd titels, schatte je destijds. 'Vele tientallen, laten we het daar op houden. De meeste hadden bedroevend slechte scripts. Het winnen van een Oscar heeft in die zin iets paradoxaals. Hollywood geeft je een Michelinster en nodigt je vervolgens uit hamburgers te komen bakken.'

Monster's Ball, waarvoor actrice Halle Berry later een Oscar zou winnen, was wél veelbelovend. Toch zei Van Diem nee. 'Ik las het script en dacht: dit kan geweldig worden, helemaal een Mike van Diem-film - nu ik me dit hoor zeggen, denk ik opnieuw: jezus, wat dom van me. Maar het regende aanbiedingen en ik dacht: als ik Monster's Ball maak direct na Karakter, word ik misschien in het hoekje deprimerend drama gedrukt.'

Zowel Monster's Ball als Finding Neverland, met Johnny Depp, nog zo'n succesvolle film die hem als eerste werd aangeboden, heeft hij nadien nooit willen zien. 'Te pijnlijk.' Door de jaren ging hij diverse malen aan de slag met filmstudio's, om op enig moment toch weer af te vallen, of zelf af te haken. 'Bij de grotere films dien je alleen maar als actor bait, lokaas. Amerikaanse acteurs vinden Europese filmers erg interessant. Ze zijn snel geneigd met zo iemand in zee te gaan, zeker als het filmproject verder wat gewoontjes is.'

Dan ben jij edgy.'Precies. Let's get that edgy, classy director. Allemaal prachtige woorden hebben ze daarvoor. Wat dan gebeurt: je zegt ja, die acteurs worden binnengehengeld en vervolgens gaan de financiers, de mensen van de studio, die film verder dichttimmeren. Ze bepalen welke cameraman je gebruikt, welk team. Het is bijna zo, ik chargeer een klein beetje, dat je vanaf het moment dat je de acteurs aan boord hebt gekregen, niet meer hoeft te komen. Dan neemt de studio de film over.'

Had je niet gewoon één keer mee moeten spelen, als strategie. Om dan met je tweede Hollywoodfilm wat meer zeggenschap te krijgen?

'Daar geloof ik niet in. Gisteravond zag ik The Drop (met James Gandolfini), een film die me niet zo kon boeien... ai, nu zeg ik iets over een Vlaamse collega. Nou ja, je bent zo goed als je beste film en Michael Roskam maakte ook het uitstekende Rundskop. Maar dit script had hij niet moeten doen. Er zit te weinig in om te laten zien wat hij kan.'

Dat is wel zo, maar... 'Hij komt er verder mee. Ja, zou kunnen. Als je... Hmm. Ik denk dat je gelijk hebt. Punt.'

Ook voor Karakter en de Oscar stond Van Diem al bekend als moeilijk te strikken. Men keek ervan op dat de filmer een zevental afleveringen van de toen al veelgeprezen advocatenserie Pleidooi wilde regisseren. 'Ik zei alleen maar toe omdat ik voor het eerst in mijn leven werkloos was en een uitkering kreeg, wat ik als kind van een ondernemer een grote schande vond. Het bleek het beste wat me had kunnen overkomen - zonder Pleidooi had ik hier nu niet gezeten.'

Even later: 'Ik zou tegen iedere jonge filmmaker zeggen: zorg ervoor dat het eerste wat je maakt onderscheidend is, dat is het allerbelangrijkste. En wacht niet te lang met je volgende film. Doe niet als ik. Vijf jaar is prima, maar er is een grens. Anders gaat het tegen je werken. Dat heb ik aan den lijve ondervonden.'

Ik dacht altijd dat jij, als Oscarwinnaar, zo een film kon maken in Nederland. 'Het tegendeel bleek waar.'

Filmstill uit De suprise Beeld De surprise

Jeroen van Koningsbrugge was verbijsterd over de wijze waarop de Nederlandse fondsen met je omsprongen, hoezeer je werd tegengewerkt bij De surprise.

'We vielen nog onder het beruchte commissiesysteem waarbij collegafilmmakers, vaak concurrerende filmmakers, over je werk oordelen.'
Ik schiet mezelf liever door mijn hoofd dan dat ik Van Koningsbrugge in deze film zie, zei zo'n collega uit de commissie. 'Dat commissiesysteem deugde niet, maar het is nu weg. Ik ben er zelf ook eens voor gevraagd. Ik geloof dat Dorien van de Pas (destijds hoofd speelfilm bij het Filmfonds, red.) tegen me zei: je doet net alsof het NSB-werk is. Nou, redelijke kwalificatie. Maar goed: ze werken inmiddels anders bij het fonds. Dus ik zit hier niet als boze man.'

Heb je ooit gedacht: misschien kan ik het niet meer?

'Dat niet. Ik regisseer commercials, dan blijft het je wel bij. Maar voor mijn gevoel - dit kan aanmatigend klinken - was ik wel iets van mijn virtuositeit kwijt. Het gemak waarmee ik voorheen de mise-en-scène bepaalde... Bij Karakter waren mijn vingers goed opgewarmd, zoals bij een pianist. Bij De surprise voelde ik me soms roestig. Gelukkig verzekerde mijn crew me ervan dat dit mijn eigen indruk was.'

Jeroen zegt: ik speel in De surprise gewoon Mike. Eerst de oude, sociaal geremde Mike, daarna de nieuwe. 'Dat is ook wel zo. Ik kende Jeroen eigenlijk alleen van zijn programma Draadstaal. Hij ontroerde me, met name in de sketches waarin hij die sullige klant speelt in de snackbar. Wat wil hij dan steeds? Kipcorns, geloof ik. Dat onschuldige gezicht, je kijkt in de ziel van een kind. Dat is de kernkwaliteit van Peter Sellers in Being There en van Jim Carrey in The Truman Show.'

Ook Georgina Verbaan koos hij allereerst omwille van haar talent als comédienne. 'Haar komische timing - niet veel actrices hebben dat. Ze laat weinigen onberoerd, hoor ik van veel mannen. Ze is verpletterend cute - we hebben daar geen goed Nederlands woord voor.'

Beeld Stephan Vanfleteren

Ik begreep dat je eerst hebt geprobeerd om De surprise in de VS te maken, met Scarlett Johansson.

'Ik ben met een vroege scriptversie naar Hollywood gegaan, waar de manager van Johansson geïnteresseerd bleek. Ik moet bekennen: ik vond haar niet zo geschikt. Vind ik nog steeds, ze is geen echte comédienne. Toch met haar afgesproken. Uiteindelijk kwamen ze met een producent en een zak geld - 16 miljoen dollar. Maar ik kreeg zo'n slecht gevoel bij die producent, dat ik na tien minuten al besloot: stop.'

Moet je hoe dan ook ooit een Hollywoodfilm maken?

'Nee, als dát het enige doel was, had ik het allang gedaan. Ik kan je op een briefje geven: als je mij daar ooit een dertien-in-het-dozijnfilm ziet maken, is de enige reden dat mijn geld op is.'

Ben je niet iets te kieskeurig?

'Zonder twijfel. Die kieskeurigheid heeft me veel gebracht. Soms ook grote problemen.'

De Surprise draait vanaf 21 mei in de bioscoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden