Mijn vriend Stieg Larsson

Tegen trollen, kapitalisten en vrouwenhaters

Een boek is een echte bestseller als het in het landschap zichtbaar wordt. In haar essaybundel Verboden te lezen beschrijft de Kroatische schrijfster Dubravka Ugresic een boottocht langs tientallen kilometers Joegoslavisch naaktstrand medio 1981. Alle rood verbrande blote billen verkeren in het gezelschap van dezelfde pil met quasi-Middeleeuwse kaft, De Naam van de Roos van Umberto Eco. 23 jaar later, in 2004, liep ik op reportage in Kroatië per ongeluk een nudistengebied voor toeristen binnen. Ik viel meteen op als de enige mens met kleren, maar ook, zo leek het, als de enige mens zónder De Da Vinci Code van Dan Brown.


De meest zichtbare auteur in het contemporaine Nederlandse landschap heet Stieg Larsson. Ik zat in de trein en telde om mij heen twee mensen met gratis krantjes en vijf met Stieg. Ik ging naar de sauna en keek in het rek naar de boeken die de zwetende schare binnen in de houten cabine had meegesleept: drie keer Mannen die vrouwen haten, twee keer De vrouw die met vuur speelde en twee keer Gerechtigheid, respectievelijk deel 1,2 en 3 van de Millennium Trilogie. In diezelfde week bezetten de drie Stiegs in deze volgorde de eerste drie plaatsen van de CPNB Top 60.

Stieg Larsson is in Nederland later doorbroken dan in veel andere Europese landen, maar de verkoop ligt hier inmiddels boven de half miljoen. Internationaal is hij op weg naar de dertig miljoen en nadert hij de astronomische cijfers van auteurs als Paulo Coelho en Dan Brown. Vanaf de achterflappen van al die miljoenen boeken kijkt een onopvallende, bebrilde, beetje gezette Zweedse heer van middelbare leeftijd de wereld in. Stieg Larsson werkte lang als redacteur voor het Zweedse persbureau TT, later als onderzoeksjournalist. Maar de man van de foto had ook een verzekeringsadviseur of een gemeentesecretaris kunnen zijn. Ze zeggen dat een typisch kenmerk van auteurs met monsterverkopen is dat ze er gevaarlijk gewoon uitzien. Als je naar Orhan Pamuk, Michel Houellebecq of P.F. Thomése kijkt, denk je meteen: vréémde mannen. Maar Paulo Coelho oogt als elke ontspannen barkeeper in een zuidelijk land. Toen ik eindelijk een foto van Dan Brown zag, dacht ik in eerste instantie dat ze hem hadden verward met onze hypotheekadviseur.



Een andere typische overeenkomst tussen Larsson, Coelho en Brown: ze waren al bijna middelbare heren toen ze zich aan het schrijven waagden. De roep van de muze had nooit geklonken. Ze kropen achter het toetsenbord om eens te kijken of het wat zou worden. Dat werd het. Een verschil tussen Larsson en de andere twee: hij is dood. In november 2004, vlak voordat het eerste deel van de Millennium Trilogie in Zweden zou verschijnen, overleed hij op 50-jarige leeftijd aan een hartstilstand.



Die tragische onverwachte dood is aangevoerd als verklaring voor het monstersucces. Het is de insteek van onder meer The Man Who Left Too Soon, de Stieg-biografie van de Brit Barry Forshaw die later dit voorjaar verschijnt, tegelijk met een reeks andere boeken over het Fenomeen Larsson. De Zweedse thrillerschrijver wordt hierin bijgezet in de categorie Vincent Van Gogh: zijn dood moest aan zijn doorbraak vooraf gaan. De gedachte ligt voor de hand. Echter: toen ik de foeilelijke cover met de onheilspellende zwarte vrouwenogen van Mannen die vrouwen haten trotseerde en mij aan het lezen van Stieg waagde, begon ik er meteen hartgrondig aan te twijfelen. Net als de minstens 25 miljoen mensen die mij voorgingen werd ik onmiddellijk meegezogen in een tot in de puntjes uitgedokterde, uiterst moderne thriller. Dan Brown hoefde niet te overlijden om 80 miljoen boeken te verkopen over het gerommel met de nakomelingen van Jezus. Stieg Larsson had zijn weg naar een miljoenenpubliek, meen ik, ook gevonden als hij nog een tijdje bij ons was gebleven.


De cocktail die deze schrijver serveert is commercieel explosief. In de 560 p

agina's van 'Stieg 1' passeren ondere andere seks, geld, geweld, religie, incest, vrouwenmishandeling, dierenmishandeling, occultisme, nazisme, hacken, sadomasochisme, apocriefe bijbelboodschappen, de beurs, malafide financiële netwerken, omkoopbare journalisten en media-macht de revue - niet in gefragmenteerd verhaal, maar in een knap gecomponeerde detective waarin alle stukjes net zo precies passen als de planken en schroeven in een kast van Ikea of de zangpartijen, keyboards en ritmes in een monsterhit van Abba.



De Italiaanse schrijver Alessandro Baricco kwam in zijn analyse van de moderne bestseller uit bij definities als 'spectaculair' en 'totaal': een rijk boeket van pakkende elementen moet onmiddellijk aanwezig zijn én aanwezig blijven. De Millennium Trilogie is zo'n totaalervaring bij uitstek.

Het lezen van een groot literair werk verhoudt zich bij Baricco tot een spectaculair werk als een runderstoofpot met barolowijn tot een hamburger van McDonald's. Stieg Larsson schijnt tijdens zijn leven vaak bij McDonald's te hebben gegeten. Maar ik zou zijn boeken met iets culinair hoogstaanders willen vergelijken, iets Zweeds ook, bijvoorbeeld het Ikea-restaurant, laagdrempelig, betaalbaar, voedzaam en lekker. Maar als je aan je tien meest memorabele maaltijden terugdenkt, zet je het er niet bij.



Bij Larsson vind je een uitgekiende combinatie van dingen die altijd aanslaan met dingen die juist nu aanslaan. De strijd tussen goed en kwaad is een bekende trekker. In oeroude Scandinavische verhalen zijn de boosaardige krachten vaak trollen. In het universum van Larsson, schreef Christopher Hitchens in Vanity Fair, hebben die trollen op natuurlijke wijze de metamorfose ondergaan tot rücksichtloze kapitalisten die meestal tegelijk vrouwenmishandelaars zijn en vaak ook nog zuivere racisten. De malafide Stieg-kapitalisten verdienen hun geld niet met de productie van goederen, maar door gegoochel met geld. Het imperium van Stiegs ergste trol, Hans-Erik Wennerström van de Wennerström-groep, is volledig gebouwd op drijfzand.



Waar kennen we dat van? Zo weinig als Larssons dood aan zijn succes heeft bijdragen, zo aanzienlijk is volgens mij het aandeel van de financiële crisis. Het is geen toeval dat Larsson juist eind 2008 in Nederland doorbrak en zijn verkopen in 2009 omhoogschoten. Larsson schreef de Millennium Trilogie 's nachts in de jaren 2000-2003, koffie en sigaretten bij de hand. De tijd werkte in zijn voordeel. De huizenmarkt stortte in, die voor thrillers waarin kapitalistische zeepbellen worden doorgeprikt trok flink aan.



De financiële trollen worden bij Stieg bestreden door een ingenieus speurdersduo. De mannelijke helft is de idealistische onderzoeksjournalist en vrouwenman Mikael Blomkvist van het blad Millennium. Je moet moeite doen in hem geen alter ego van de schrijver te zien. Voor zover bekend was Larsson geen womanizer - van zijn twintigste tot zijn dood leefde hij samen met dezelfde vrouw (gepsychologiseer dat Blomkvist de man is die Larsson had willen zijn zullen we hier achterwege laten). Maar op andere vlakken vertonen de heren overeenkomsten. Larsson was in 1954 geboren in een arbeidersfamilie in het Zweedse hoge noorden en als tiener al actief in de communistische beweging. Op zijn vijftiende, zomer 1969, was hij getuige van de verkrachting van een leeftijdgenote, wat resulteerde in een levenslange preoccupatie met vrouwenmishandeling. Als student was Larsson in de ban van Trotski. In latere jaren ontdeed hij zich van ideologie en specialiseerde zich in de bestrijding van extreem-rechts en het malafide financiële circuit. Tot zijn dood leidde hij het tijdschrift Expo, waarin hij de praktijken van extreemrechtse groepen en hun broodheren uit de doeken deed, wat hem de nodige bedreigingen opleverde.



Mikael Blomkvist van het blad Millennium is een constant rokende, koffiedrinkende, slecht ete

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden