Interview

'Mijn muziek moffel je niet weg onder een dialoogje'

Al zegt hij het zelf: al zijn werk, ook dat als dj Junkie XL, leidde naar Tom Holkenborgs sterrenstatus als gewild filmcomponist in Hollywood. En naar de samenwerking met Hans Zimmer voor de actiefilm Batman v Superman.

Tom Holkenborg: 'Álles moest kennelijk hierop uitdraaien, dit moest het worden.' Beeld Daniel Cohen

Als Tom Holkenborg zichzelf even de tijd gunt, diep ademhaalt en een achterwaartse blik op de eigen carrière richt, dan ziet hij allemaal lijntjes lopen. En al die kronkelige lijnen komen uit op dat ene glimmende en glasheldere punt in zijn biografie: het hier en nu van Tom Holkenborg alias Junkie XL, de filmcomponist.

'Alles wat ik heb gedaan in mijn leven', zegt hij, 'als jochie van 8 toen ik zat te prutsen in de slaapkamer, als jongen van 15 in een eerste bandje en alles wat daarna kwam, de muziek die ik ging maken als Junkie XL: álles moest kennelijk hierop uitdraaien, dit moest het worden. De laatste jaren zie ik dat heel helder voor me.'

Logisch dat Tom Holkenborg (Lichtenvoorde, 1967) bij een zeldzaam dagje Amsterdam, dat ook nog eens aanvoelt als de eerste lentedag van het jaar, erg opgetogen en tevreden zit te zijn, met een jasje van het fijnste leder om het zo te zien behoorlijk fitte lijf. 'Eindelijk weer eens in Nederland. Ik kom hier te weinig, helaas. Ik zou vaker mijn jeugdvrienden willen opzoeken, en mijn vader.' Te druk.

Spanningsverhogen componeren

Holkenborg zit in een salon aan de Keizersgracht, waar hij zijn ontbijt naar binnen heeft getikt, hoewel het al na lunchtijd is: hij komt net aangevlogen vanuit woonplaats Los Angeles, vandaar. Naast hem ligt een stapel cd's: de splinternieuwe soundtrack voor Batman v Superman: Dawn of Justice, die Holkenborg maakte met de grote Hollywood-componist Hans Zimmer. 'Mijn vriend Hans Zimmer.' Ja, de signalen, al bij de eerste vijf minuten, zijn eenduidig. Het gaat goed met Holkenborg.

Het afgelopen jaar verschenen van Holkenborg belangrijke Amerikaanse 'original soundtracks': bij de over-de-top-actieknaller Mad Max: Fury Road van George Miller, bijvoorbeeld, en bij het ingetogener misdaaddrama Black Mass van Scott Cooper, met Johnny Depp als de Ierse bendeleider Whitey Bulger. Totaal verschillende soundtracks, waarmee Holkenborg bewees dat hij effectief en spanningsverhogend kan componeren voor uiteenlopend filmwerk. En waarin steeds een zeer herkenbare Holkenborg te horen is, met zijn kenmerkende mix van schurend elektronisch geluid en diep gelaagd sounddesign, versneden met beladen koper- en strijkerswerk. 'Typisch Holkenborg ja, en dat zoekt een regisseur dan ook. Muziek als een extra persoonlijkheid in de film. Ik schrijf soundtracks waarnaar je moet luisteren, die je niet even uitzet. Mijn muziek kun je niet wegmoffelen onder een dialoogje ofzo en dat weet een regisseur die mij vraagt. Als die een behangetje wil, dan kan hij iemand anders vragen.'

Deze week volgt dan de original soundtrack ('OST') bij een nieuwe superheldenblockbuster, gemaakt met Hans Zimmer. Ook zonder de bijbehorende beelden is die te beluisteren als een daverend orkestraal en pikzwart muzikaal drama. In Batman v Superman hebben Zimmer en Holkenborg elkaar weer in het donker weten te vinden.

Tom Holkenborg

1967 Geboren (8 december) in Lichtenvoorde (Gelderland)
1988 Drummer en producer bij Weekend at Waikiki
1997 Debuutplaat Junkie XL: Saturday Teenage Kick
1998 Soundtrack Siberia van Robert Jan Westdijk.
1999 Als Junkie XL winnaar Popprijs
2002 Wereldhit met Elvis-remix A Little Less Conversation
2004 Soundtrack Hero van Zhang Yimou.
2005 Soundtrack Kingdom of Heaven met Harry Gregson-Williams.
2015 Doorbraak Hollywood, soundtracks voor Run All Night, Mad Max: Fury Road, Black Mass, Point Break
2016 Soundtracks Deadpool en Batman v Superman: Dawn of Justice

Elektronisch laboratorium

In Hollywood geldt de combinatie Zimmer-Holkenborg als sterrenduo. Tien jaar geleden gooide de Oscarwinnende Duitser, bekend van films als The Lion King, Gladiator, Inception, Interstellar en de Batman-reeks van Christopher Nolan, een eerste lijntje uit naar Holkenborg. 'Heel vreemd. Ik woonde net in Los Angeles en kreeg ineens een telefoontje van hem. Hij kende mij niet, maar iemand had hem verteld dat hij kennis met me moest maken. We spraken af. Dronken koffie en gingen muziek maken. En dat bleven we doen.'

Zimmer moet die onwaarschijnlijke overeenkomsten hebben opgemerkt tussen zijn eigen muzikale geschiedenis en die van Holkenborg. Beiden begonnen in een popbandje, met een voorliefde voor industriële muziek en metal. Maar ook allebei klassiek geschoold én op ontdekkingsreis geweest in barre geluidslandschappen, in een eigen elektronisch laboratorium. 'Een ideale achtergrond voor filmcomponisten. We zijn allebei muzikant maar vooral geïnteresseerd in geluid. Daarin hebben we elkaar gevonden, ook bij samenwerkingen voor The Dark Knight Rises (het laatste deel van Nolans Batman trilogie, red.) bijvoorbeeld. Als wij samen aan een film beginnen, stellen we ons allereerst de vraag: welk geluid heeft deze film? We gaan niet eerst achter de piano zitten of themaatjes bedenken bij de karakters. Nee, we gaan op zoek naar de sound van de film. Daar komt vanzelf muziek uit voort.'

Zo ging het ook bij Batman v Superman. Dat zij daarvoor zouden worden gevraagd, lag in de lijn der verwachtingen, maar het was tegelijk een beetje ingewikkeld. 'Hans heeft natuurlijk een enorme erfenis met zijn Batman-soundtracks, die hij maakte voor regisseur Christopher Nolan. Maar hij maakte met mij ook de muziek bij de Superman-film Man of Steel, van Zack Snyder. Die wilde van Hans Zimmer ook de muziek bij zijn vervolg Batman v Superman, maar daar had Zimmer moeite mee. Hij vond dat hij het niet aan Nolan kon verkopen als hij voor een ander nog eens nieuwe Batman-muziek ging maken. Toen kwam hij met het idee mij erbij te halen. Als ik de muziek bij het Batman-karakter zou maken en Zimmer de muziek bij Superman... Nou ja, dat leek iedereen een geweldig plan. Maar uiteindelijk viel die verdeling weg. Zaten Zimmer en ik toch weer samen te schrijven, deed Hans Batman-stukken en ik Superman-dingen. We hebben het uiteindelijk weer met z'n tweeën gedaan.'

Tom Holkenborg. Beeld Daniel Cohen

Overdonderend

Vooral die eerste fase van het soundtrackschrijfproces is magisch, zegt Holkenborg. En zenuwslopend. 'Hoe dat gaat, vanaf het prilste begin? Simpel eigenlijk. Als je gevraagd wordt, maak je een afspraak met de studio en ga je de film kijken. De director's cut, nog zonder muziek.' Zo stellen we ons Zimmer en Holkenborg dan even voor, ergens halverwege 2015, in een lege filmzaal, met drieënhalf uur Batman v Superman voor de ogen.

En een schrijfblokje op schoot, voor de aantekeningen? 'Nee. Het is belangrijk dat je de film de eerste keer intens bekijkt en op je laat inwerken. Het is namelijk de enige keer dat je van die film kan genieten; daarna ga je elke scène, elk zinnetje nog duizend keer bekijken. En ben je dus gewoon aan het werk.'

Zimmer en Holkenborg lopen de filmzaal uit, knipperend tegen het felle daglicht. 'En we zeggen tegen elkaar: holy shit. Echt waar. We keken elkaar na deze film aan en dachten allebei hetzelfde: o man, hier zit zo veel in, dit is zo overdonderend. Hoe gaan we hier muziek bij schrijven en al die karakters opzetten? Dat hebben we allebei: dat we ons ineens klein voelen. En onzeker.'

Dan gaat het duo uit elkaar. Nadenken. 'Nog niet schrijven, de film nog wat langer op je in laten werken. Af en toe bel je elkaar. Je gaat uit eten, praat over de film. En na een week of zes kom je eens bij elkaar in een studio. Dan wordt het echt te gek. Dan laat Hans horen wat hij heeft bedacht, bij welke scènes. Ik laat mijn ideeën horen, de geluiden die ik heb gemaakt. Ja, net als in een bandje eigenlijk. Hoewel: in een bandje heb je meestal iemand die het voortouw neemt - de rest volgt. Wij trekken samen op, gaan met elkaars stukken aan de slag en dat is onwijs gaaf.'

Angst

Tom Holkenborg noemt zichzelf een 'full contact composer', een componist van bijna fysiek voelbare muziek waarmee de filmkijker hard in botsing moet komen. Maar als het tijd is om de geschreven muziek te laten horen aan de regisseur, dan zingt de gemiddelde soundtrackcomponist volgens Holkenborg een toontje lager. 'Dat is een vreselijk angstig moment. Het maakt niet uit of je de muziek voor Brimstone van Martin Koolhoven hebt geschreven of Batman v Superman van Zack Snyder: altijd komt dat enge moment. Wát vindt de regisseur ervan? Hij blijft de baas. Als het hem niet bevalt, kun je weer naar huis.'

Orkaan van enge stemmen

Intussen loopt de druk toch op. 'Je wordt als componist op het laatst bij de film betrokken, maar er is meestal nog wel tijd. Voor Batman v Superman hadden we acht, negen maanden. En die hadden we ook nodig. Soms is het veel benauwder, dan ben je nog aan het componeren terwijl je de commercials en de trailers voor je film al voorbij ziet komen. Dat is echt eng.'

Het verhaal van Batman v Superman is enorm, zegt Holkenborg. 'Groots, donker en overweldigend. Daarom besluit je al snel dat het geluid van de soundtrack groots en dus orkestraal zal zijn. De film gaat over de strijd tussen Batman en Superman, en tegelijk over het beeld dat Amerika van zichzelf heeft - denk aan Superman - en het beeld dat de rest van de wereld van Amerika heeft. Dat beeld is minder rooskleurig - denk dan aan Batman, die in deze film ouder is, niet fit, alcoholistisch en gemeen. De vraag die de film de kijker stelt, is: hoe staan we er voor met Amerika, als voormalig politieagent van de wereld? Heeft de wereld eigenlijk nog een Superman nodig? Nou, en bij zo'n film, met zulke verhaallijnen, kun je echt niet aankomen met een lullig soundtrackje met wat coole elektronische grooves. Nee, je moet het groot uitzetten en dan kom je vanzelf uit op koper, strijkers en koorpartijen.'

Opvallend in deze soundtrack: de orkaan van enge stemmen in het koor, die in wrange dissonanten door de muziek snijden. Die doen denken aan de onheilspellende stemmen in het werk van de componist György Ligeti (1923-2006), wiens muziek werd gebruikt door Stanley Kubrick in 2001: A Space Odyssey. 'Geen direct citaat, maar ze dienen wel hetzelfde doel. Ik wilde met die stemmen het beeld van een onstabiele wereld oproepen, waarin alles uit elkaar wordt getrokken. Dat hóór je in die stukken, die geluiden komen steeds terug in de film.'

Een ander kenmerkend geluid in Batman v Superman: het donkere gedreun in de laagste registers van een oude en ontstemde piano. 'Dat is het geluid van Superman. Dat had Hans al had bedacht voor Man of Steel, en moest dus mee naar deze film. Het staat ook voor Superman, die zo graag menselijk wil zijn en geen superwezen. Daarom is zijn thema nederig, gespeeld op een krakkemikkige piano ergens in een oud huis in Kansas.'

Deadpool (Tim Miller 2016).

Jong en nieuw publiek

De bioscoopbezoeker moet het er allemaal maar uitpikken: al die details, al die muzikale liefde van de componisten. 'De muziek draagt bij aan de beleving van een film, de details werken vaak onbewust in op de kijker. Ik werk met verschillen in vibrato, de hoeveelheid vibrato bij de strijkers geeft iets aan over de emotionele ontwikkeling van de karakters. Als filmcomponist werk je ook als dramaturg: jouw muziek kan het verhaal helemaal de andere kant op buigen, vertelt eigenlijk óók een verhaal. Het is belangrijk dat je daar constant over nadenkt. Daarin lijkt mijn werk als score-schrijver veel op wat ik deed als Junkie XL. Bij mijn live-optredens moest ik ook een set van twee uur vullen, het publiek meenemen. Bij muziek voor een film is het eigenlijk niet anders, alleen is de basis van het verhaal al voor je gemaakt.'

In Batman v Superman zijn magistrale muziekstukken te horen, die het uitstekend doen op cd of vinyl, op een volwaardig album. Angstaanjagend mooie klassieke muziek eigenlijk, zoals in het stuk New Rules, vol dreigende strijkers, koren en een emotioneel thema bij fluit en cello. 'Klassieke muziek wordt natuurlijk gemaakt op een ander en ongekend hoog intellectueel niveau. Maar Hans en ik zijn altijd bezig onze filmmuziek naar dat hogere niveau te tillen, waarmee de composities op zichzelf kunnen staan. Misschien neemt de filmmuziek iets van de rol van klassieke muziek over, is het een soort poor man's classical - ik vind dat geen belediging. Ik denk dat de orkestrale filmscores een jong en nieuw publiek kunnen interesseren voor het orkestgeluid, en, wie weet, ook introduceren in de klassieke wereld. Je ziet nu toch dat grote orkesten steeds vaker stukken uit klassieke filmscores spelen? Ik vind dat prachtig.'

Misschien dat ook daarom de soundtrack het zo goed doet? Verschenen voorheen jaarlijks een handvol 'OST's' op plaat of cd, nu is de maandelijkse stapel nieuwe soundtracks bijna niet meer weg te luisteren. Hoogconjunctuur voor de filmmuziek. 'Die kan ik wel verklaren. Voorheen vertelden de goede popalbums een verhaal, maar dat is al lang niet meer zo. Platen zijn steeds vaker een verzameling tracks, er wordt anders naar muziek geluisterd. Maar volgens mij wordt het album gemist, omdat albums en dus ook onze soundtracks een verhaal vertellen waarin je wilt worden meegesleurd.'

Batman v Superman Dawn of Justice (Zack Snyder, 2016).

Nieuwe lichting filmcomponisten

De gretigheid waarmee de soundtracks momenteel worden beluisterd - nee: verslonden! - doet Holkenborg denken aan zijn begindagen in de dance. 'Er ontstond begin jaren negentig een scene van hardcore dancevolgers, puristen en nerds die uren over je muziek konden discussiëren. Dat zie je nu ook bij filmscorefans die zich verzamelen op internetfora enzo, waar ze tot in detail in je werk duiken. Schitterend.'

Wordt hij nog zenuwachtig van dit rijtje namen, in chronologische volgorde: Ennio Morricone, John Williams, Hans Zimmer, Tom Holkenborg? 'Euh, nou ja, voor mij is Ennio Morricone de grootste, dat zal hij altijd blijven. Voor John Williams heb ik eindeloos veel respect omdat hij eind jaren zeventig het destijds bijna afgeschreven orkest weer op de kaart zette voor de filmscores. Hans Zimmer heeft het filmcomponistenvak veranderd door te gaan werken met computers en samplers. Daarin moest iedereen hem volgen en daarmee is hij van onschatbare waarde.

'Maar deze mannen beleven uiteindelijk onherroepelijk hun golden years. Er komt hoe dan ook een nieuwe lichting filmcomponisten aan. Ik hoor daar zeker bij, ook omdat ik in mijn filmwerk volgens mij de gouden mix heb gevonden. Ik ben mijn hele leven beziggeweest met het combineren van akoestische muziek met elektronica. Het was rommelen en aanmodderen, ook als Junkie XL. De perfecte mix kan ik nu eindelijk toepassen op mijn filmmuziek, en daarmee voel ik een enorme artistieke vrijheid om muziek te maken die je bij de strot grijpt. En die je, als het goed is, niet meer loslaat.'

Tom Holkenborg Beeld Daniel Cohen

De originele soundtrack Batman v Superman: Dawn of Justice van Hans Zimmer en Junkie XL is verschenen bij WaterTown Music/Warner/Sony Classical.

De film draait vanaf donderdag 24/3 in Nederlandse bioscopen.

Hans Zimmer over Tom Holkenborg

Ja, ze lijken harde jongens, zegt Hans Zimmer over zichzelf en Holkenborg. Tot ze aan het werk gaan.

De Duitse filmcomponist Hans Zimmer staat in Hollywood bekend als mentor van een nieuwe generatie filmcomponisten. Hij neemt opkomend talent onder zijn hoede in zijn studio en laat componisten als Tom Holkenborg 'toegevoegde muziek' schrijven bij zijn soundtracks of in zijn 'supergroup' The Magnificent Six, met onder anderen Pharrell Williams en Johnny Marr.

Zimmer was onlangs in Berlijn om te praten over zijn aanstaande Europese concertreeks 'Hans Zimmer in Concert'. Daar vertelde hij dat hij Holkenborg ziet als aanstormende grootheid. 'De grote nieuwe man in Hollywood, hij maakt precies de muziek die het nu goed doet bij de belangrijkste filmstudio's en we zullen hem nog vaak tegenkomen bij de aftiteling.'

Zimmer en Holkenborg bouwden in tien jaar een hechte vriendschap op en Zimmer legde eerder al eens uit wat de waarde is van zo'n kameraadschappelijke samenwerking bij gedeelde filmprojecten. 'We lijken misschien twee harde jongens, die het ver geschopt hebben in Hollywood. Maar als we samen muziek schrijven, worden we onzeker. Als je dan midden in een aanval van paranoia zit, is het fijn om aan een vriend te kunnen vragen: is het goed, of is het shit?'

Harmonica-momentje

Het moet een onuitsprekelijke eer zijn voor een filmcomponist: je eigen soundtrack zíén in het verhaal van de film.

Beroemdste voorbeeld is natuurlijk Morricones Man with a harmonica, een stuk uit Once upon a Time in the West waarin de ijzige harmonica ook in beeld wordt gespeeld, onder de strop.

In Mad Max: Fury Road van regisseur George Miller beleeft Tom Holkenborg zijn harmonica-momentje, als in een waanzinnige vrachtwagenachtervolging ineens een man met een elektrische gitaar in beeld verschijnt, opgehangen aan de grille van een truck. 'Die scène was al opgenomen en er zat eigenlijk geen idee achter. Ik vroeg aan George: wat spelen die gitarist en die drummers erachter eigenlijk? Daar hadden ze nog niet over nagedacht, ze deden maar wat. Zo grappig.'

En de uitgelezen kans om een van de handelsmerken van Junkie XL, een scheurend elektrisch gitaartje, de film in te componeren. Dat viel nog niet mee. 'Ik moest een ritme en een gitaarriff vinden die precies aansloten bij wat die acteurs in beeld deden. Zodat de kijker zou denken: o ja, die gasten spelen nu precies die muziek van de soundtrack. En als ze uit beeld gingen, moest het geluid weer naadloos overgaan in de filmscore. Ik heb me er weken op stuk gebeten. Maar het resultaat was te gek: ik kon ineens de meest smerige woestijnrockriff keihard die film in schrijven.'

Mad Max: Fury Road (George Miller, 2015).
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden