InterviewFeras Fayyad

‘Mijn film gaat over een onafhankelijke Syrische vrouw’

De Volkskrant sprak regisseur Feras Fayyad over zijn voor een Oscar getipte documentaire The Cave, waarin een voor Syrische begrippen ongewone vrouw de hoofdrol heeft.

Dokter Ballour in The Cave. Beeld National Geographic
Dokter Ballour in The Cave.Beeld National Geographic

Of we zijn documentaire wel in de bioscoop hebben gezien? En niet via een linkje op een klein scherm? Feras Fayyad (35) vraagt het meteen, zodra hij tegenover de interviewer plaatsneemt aan een tafel in een Amsterdams hotel. Want anders, waarschuwt de Syrische filmmaker, hebben we slechts de helft gezien. Of beter: gehoord.

Wie The Cave heeft gezien – op de aanbevolen wijze – weet waarom Fayyad daar zo op aandringt. Niet vaak wordt de nabewerking van een oorlogsdocumentaire zo secuur verzorgd als die van The Cave. Van de gierende straaljagers die dreigend boven de stadswijk in Oost-Ghouta cirkelen tot de wieltjes onder de medische dienbladen en het knerpende zand in de operatiezaal en tunnels van het ondergrondse ziekenhuis. Daar vóél je het gedreun van de bommen weerkaatsen in de bedompte akoestiek, en maakt The Cave je deelgenoot van het gemoed van de jonge dokter Amani Ballour (30), de eerste en enige vrouwelijke ziekenhuismanager in Syrië.

Feras Fayyad  Beeld Getty
Feras FayyadBeeld Getty

Fayyad bezocht Nederland in november vanwege het documentairefestival Idfa, waar zijn film in voorpremière ging en net de publieksprijs misliep (tweede plek) vanwege die andere, eveneens fenomenale Syrische documentaire. For Sama, een fractie hoger gewaardeerd door het publiek, werd ook gefilmd in een geïmproviseerd ziekenhuis in de door het Syrische regime belegerde stad Aleppo. Door camerajournalist Waad Al-Kateab, die haar eigen leven als prille moeder en echtgenoot van een arts vastlegde terwijl het bommen regende.

Ze worden nu vaak in één adem genoemd, The Cave en For Sama . Twee verbluffende films. Grote - en mogelijk concurrerende - kanshebbers voor een Oscarnominatie. ‘Ik zal iets uitleggen over het verschil’, zegt Fayyad. ‘Mijn film is géén persoonlijk verhaal. En werd gefilmd op een plek die nog moeilijker toegankelijk was: een geheim hospitaal in de langst belegerde stad, veel langer dan Aleppo. Daarbij gaat The Cave gaat over een vrouw, dokter Amani Ballour, die bewust ongehuwd is in een samenleving die dat niet accepteert. Ze komt in opstand tegen de traditie, tegen haar familie. Dat is gevaarlijk voor een vrouw in Syrië. For Sama is goed hoor, ik vind het een mooie film. Maar dat is een film over een vrouw die trouwt en een baby krijgt, in moeilijke omstandigheden. Mijn film gaat over een onafhankelijke vrouw. Vergis je niet: er werken honderdveertig mensen onder dokter Ballour. Er is niemand anders zoals zij.’

Ook midden in het oorlogsgeweld houden sommige in The Cave opduikende mannelijke patiënten nog stellig vast aan de geijkte Syrische sekseongelijkheid. ‘Wat dokter Ballour doet mág niet, redeneren ze. Terwijl je ook de onmacht ziet van diezelfde mannen, als huilende en schreeuwende slachtoffers in het ziekenhuis. Wat je in de film ziet is de mogelijkheid van een nieuwe en gelijke samenleving. Alsof dat ondergronds en door een vrouw gerunde illegale ziekenhuis een soort proefmodel is. Zo zou het kúnnen zijn in Syrië. ’

Verpleegkundige Samaher (midden) in de operatiekamer. Beeld National Geographic
Verpleegkundige Samaher (midden) in de operatiekamer.Beeld National Geographic

Fayyads leven is getekend door diezelfde oorlog: hij bracht in 2011 en 2012 zelf achttien maanden door in de kerkers van president Assad. Pas nadat de VN druk had uitgeoefend en een lijst van ten onrechte vastgezette Syrische filmmakers en journalisten had gepresenteerd, werd hij vrijgelaten. ‘Lange tijd wist niemand waar ik zat. Ik was gekidnapt: gewoon geblinddoekt en afgevoerd in een busje. Ze hebben me gemarteld, mijn nagels eruit getrokken.’

Toen hij vrij was, filmde hij toch weer door. Voor Last Men in Aleppo, zijn portret van de oorlogshulpverlenersorganisatie ‘witte helmen’, werd Fayyad in 2017 als eerste Syrische regisseur ooit genomineerd voor een Oscar. Vanwege de visumwetgeving onder president Trump kon hij de gala-avond in Los Angeles niet bijwonen. ‘De film was er wel, dat telt.’

De negatieve nieuwsstroom over zijn documentaire in de aanloop naar de Oscars trof hem harder, zegt Fayyad. In de online verspreide berichten, vaak van Russische komaf (Poetin biedt Assads regime militaire ondersteuning), werden de witte helmen en de filmmaker weggezet als terroristensympathisanten, die heimelijk heulden met Al Qaida en Isis. ‘Die Russische campagne tegen Last Men in Aleppo heeft mijn film en mij bijna vernietigd. Vergis je niet in de kracht van propaganda. Ze vielen me ook aan in mijn persoonlijke leven. Dat was zo beangstigend dat ik nauwelijks nog de straat op durfde. Ik ben ingestort, ging langdurig in therapie. Dat hielp.’

Al Ghouta, Syria - Dr. Salim. (National Geographic) Beeld K2 - National Geographic
Al Ghouta, Syria - Dr. Salim. (National Geographic)Beeld K2 - National Geographic

The Cave, zijn meest ambitieuze film tot nog toe, begon als een portret van zeven Syrische ziekenhuizen. Fayyad besteedde het camerawerk deels uit aan een groep cameramannen. ‘Stuk voor stuk fantastische filmers, maar geen van hen had ervaring in de cinéma vérité-stijl die ik voor ogen had. De eerste maanden waren niet makkelijk. Ik wilde close-ups, zodat je de emotionele impact op de mensen kunt aflezen aan hun gezichten. Dat zegt zoveel meer dan dat je de liters bloed vastlegt.’

Het hospitaal van dokter Ballour was voor hem zelf onbereikbaar, potdicht afgesloten door het leger, dat de stad had omsingeld. Pas nadat het beeldmateriaal Syrië was uitgesmokkeld en door een team editors in Denemarken was ontgonnen, koos Fayyad ervoor enkel opnamen uit dat ene ondergrondse ziekenhuis met de vrouwelijke arts te gebruiken. ‘Een harde keuze. Ook voor die andere opnamen riskeerden we onze levens. Maar ook noodzakelijk: de film werd er beter van. Zo werd The Cave meer dan een getuigenis van oorlogsverschrikkingen. Het is ook een portret van feminisme in oorlogstijd.’

Voor de Idfa-bijlage van de Volkskrant schreef Pauline Kleijer eerder al over The Cave en For Sama.

Woonplaats

De Syrische regisseur Feras Fayyad (35) woont tegenwoordig in Denemarken. The Cave, zijn voor de Oscars getipte portret van het ondergrondse ziekenhuis van de vrouwelijke arts Amani Ballour, is mede geproduceerd door National Geographic. De uit Syrië gevluchte arts woont inmiddels in Turkije. Fayyad: ‘Waar ze haar beroep als arts niet mag uitoefenen, helaas.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden