Mijn eerste feministische liefde: Fatima Mernissi

Als tiener las Nadia Ezzeroili al een boek van de Marokkaanse sociologe Fatima Mernissi en ze was meteen verkocht. Twee werken van haar zijn nu opnieuw uitgegeven.

Fatima Mernissi bekritiseerde zowel de westerse als de islamitische wereld. Beeld Hollandse Hoogte
Fatima Mernissi bekritiseerde zowel de westerse als de islamitische wereld.Beeld Hollandse Hoogte

Hoe had Fatima Mernissi, Marokkaans sociologe en feministe, gereageerd op de boerkinidiscussie? Ik heb het me de afgelopen weken geregeld afgevraagd. Vermoedelijk had ze flink uitgehaald en weinig heel gelaten van de argumenten voor een verbod op het kledingstuk. Want wie aan het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen kwam, kwam aan Mernissi.

We kunnen het haar niet meer vragen. Fatima Mernissi stierf in november 2015 op 75-jarige leeftijd, maar liet met haar indrukwekkende oeuvre allesbehalve een leegte achter. Ze schreef talrijke boeken en essays over de positie van de vrouw in de islam, en was daarmee een van de grondleggers van het islamitisch en Arabisch feminisme. Vandaag de dag is haar werk voor duizenden jonge vrouwen nog altijd relevant en inspirerend. Niet alleen voor Arabische en islamitische vrouwen.

Controverse

Opgegroeid in de harem van een welgestelde Marokkaanse familie uit Fez werd Mernissi al jong geconfronteerd met de positie van vrouwen: haar moeder en grootmoeder waren analfabeet en drukten haar op het hart zich buitenshuis te ontwikkelen zodra ze de kans kreeg. En zo geschiedde. Ze studeerde in en buiten Marokko, groeide uit tot een gerenommeerd sociologe en zette de door mannen gedomineerde wereld van islamitische geleerden op z'n kop.

Zelf las ik voor het eerst iets van Mernissi toen ik een tienermeisje was: Het verboden dakterras (over haar jaren in de harem), dat ik vond in de boekenkast van mijn zus. 'Wanneer elke groep de voorgeschreven regels van de andere groep respecteert, heerst er harmonie; wanneer ze die overschrijden heerst er verdriet en ellende', schreef Mernissi. 'Maar de vrouwen droomden voortdurend van overschrijden. De wereld buiten de poort was hun obsessie.' Ik was meteen verkocht.

Ik werd nog meer gegrepen door Mernissi toen ik tijdens mijn studie De politieke harem las - een van haar bekendste boeken - waarin ze zich waagde aan herinterpretaties van islamitische bronnen. Het boek leidde tot controverse: in de Golfstaten en Iran werd het verboden, evenals in haar geboorteland Marokko.

Voer voor debat

Toch werd ze over het algemeen gerespecteerd, ook door conservatieve geleerden. Naast haar grote academische kennis kwam dat door haar autonome stem in het mondiale feministische debat; Mernissi bekritiseerde zowel de westerse als de islamitische wereld. Waar in de Arabische wereld de lichamen van vrouwen als verlengde van de eer van man en familie worden beschouwd, worden vrouwen in het Westen volgens Mernissi geobjectificeerd met onmogelijke schoonheidsidealen.

Dat wil niet zeggen dat Mernissi Europa en Amerika verachtte. Ze had er gestudeerd, prees de vrijheden en had zich moeiteloos in het Westen kunnen vestigen. Maar ze hield te veel van Marokko, hoe moeilijk het haar soms ook werd gemaakt door islamitische fundamentalisten. 'Hier heb ik invloed', zei ze in een interview met de Amerikaanse radiozender NPR (1993). 'Als ik hier iets schrijf in de krant dan wordt daar de volgende dag over gediscussieerd op de vismarkt.' Mernissi gaf Marokkanen inderdaad voer voor debat. Dat gold zelfs voor haar begrafenis: waar vrouwen in Marokko over het algemeen niet aanwezig mogen zijn bij een teraardebestelling, werd de kist van Mernissi omringd door vrouwen die van haar hielden en voor wie ze streed.

Voor mij is het feminisme binnen een islamitisch kader niet meer toereikend - de islam heb ik vaarwel gezegd en ook andere feministen hebben mijn hart gestolen: de zwarte Audre Lorde, de joodse Grace Paley, de militante Amina Tyler. Maar Mernissi blijft mijn eerste feministische liefde.

In de reeks Grote Denkers wijdt De Balie in Amsterdam op 8 september een avond aan Fatima Mernissi. Op 6 september is daar een leesclub over haar.

debalie.nl.
Uitgeverij De Geus heeft Achter de sluier en Het verboden dakterras deze week opnieuw uitgebracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden