MIES BOUWMAN

De weerspannige vorstin van televisieland..

ZE WAS zoveel meer dan het vriendelijke gezicht van de Nederlandse televisie, ze kon ook meer dan een brug slaan tussen studio en huiskamer. Ze slaagde erin koude beelden warmte te geven en dode momenten van leven te voorzien; met haar charme, maar vooral met haar originaliteit en spitsvondigheid. Bij haar stilgehouden afscheid zei ze enkele jaren geleden: 'Het boek is uit, sla het maar dicht. Dit was Mies. Na Mies komt er een andere Truus.' Zelf heeft ze haar betekenis voor televisie-entertainment nooit onder ogen willen zien.

Meer dan veertig jaar maakte ze televisie en niet alleen op het scherm. Mies Bouwman begon weliswaar - bij de KRO - als omroepster, maar al gauw bleek dat haar ambities en kwaliteiten verder reikten dan het voordragen van voorgekookte teksten. Ze eiste en kreeg een stem in programma's waarbij ze betrokken was, en etaleerde bij de regie haar veelzijdigheid. Ideeënrijk bleek ze, vernieuwend, doortastend, maar vooral enthousiasmerend voor haar directe omgeving.

Haar grote doorbraak beleefde ze op 26 en 27 november 1962 met de actie Open het Dorp. In een unieke, door haar bedachte en gepresenteerde televisie-marathon van 24 uur probeerde ze vijf miljoen gulden bij het publiek los te weken voor een nieuw te bouwen dorp voor mindervaliden bij Arnhem. Het resultaat (22 miljoen) overtrof alle verwachtingen, en dat succes werd vooral toegeschreven aan de indringende en meelevende wijze waarop Mies Bouwman zich voor het goede doel had ingezet.

'Even proefde men weer een vleugje van die wonderlijke eenheid die op bevrijdingsdag 1945 aller harten verwarmde', schreef de Volkskrant een dag na de geslaagde actie in een hoofdartikel. En de Amsterdamse provo Jasper Grootveld liet zich later ontvallen dat de uitzending van Open het Dorp het werkelijke begin was geweest van de jaren zestig. 'Toen is alles nieuw geworden.' Een dag erna stierf koningin Wilhelmina. 'De nieuwe koningin was opgestaan: Mies Bouwman in broekpak.'

Tien jaar eerder was ze voor het eerst op het beeldscherm verschenen. Net als alle andere bestuursleden van de KRO was secretaris Bouwman - een voormalig beroepsmilitair die overstapte naar het bedrijfsleven - gevraagd of hij geen familielid had dat als omroepster kon optreden. Dochter Mies, die na de Middelbare Meisjesschool in Bloemendaal eerst een aantal maanden in het buitenland werkzaam was geweest en vervolgens stewardess was geworden, durfde het avontuur wel aan. En een avontuur was het, zo bleek uit haar aanstellingsbrief: 'Als mocht blijken dat de praktijk van het aankondigen toch te zwaar voor u is, dan is u ongetwijfeld sportief genoeg om in te zien dat wij dan een proef met een andere kandidate zullen nemen.'

Twee weken na de officiële start van de Nederlandse televisie maakte Mies Bouwman, op 16 oktober 1951, haar televisiedebuut. Ze werd geprezen vanwege haar 'prettige vrijmoedigheid'; cameraschroom kende ze inderdaad niet, zelfverzekerd en prettig was de indruk die ze achterliet. Hoewel haar populariteit snel groeide, zette de Katholieke Radio Omroep haar drie jaar later aan de dijk nadat ze een verhouding was aangegaan met de getrouwde regisseur Leen Timp. Om dezelfde reden werd ze gedwongen haar medewerking aan de Volkskrant te beëindigen.

Liefde bleek sterker dan principes. Ze trouwde met Timp en trad in dienst bij de AVRO. De televisie stond nog in de kinderschoenen, maar Mies Bouwman deed er alles aan om het medium te helpen op weg naar volwassenheid. Ze bedacht, produceerde en presenteerde de gevarieerde programma's die alle haar stempel droegen. Met minder dan tien man zette ze de televisiemarathon op die haar leven in 1962 rigoureus zou veranderen; binnen een etmaal groeide ze uit tot een van de populairste vrouwen van het land.

Wars was ze van de intriges op de Gooise matras en het kostte haar moeite met haar succes om te gaan. Bij thuiskomst na de uitzending van Open het Dorp stond het voor haar boerderij in Blaricum zwart van de mensen en ze vond dat de verering griezelige vormen aannam. Maar de grootste problemen had ze met een speciaal voor haar georganiseerd ritje in de koets langs een haag van bewonderaars. 'Rijen dik stonden de mensen naar me te wuiven en ik ...ik wuifde terug. Ondertussen geneerde ik me te pletter.'

De fascinatie voor de omroep, televisie in het bijzonder, beheerste haar leven. Vlak voor Open het Dorp had ze Ger Lugtenburg, de directeur van AVRO-televisie, het plan voor een nieuw programma voorgelegd. That Was The Week That Was van de BBC had haar geïnspireerd. 'Zo is het toevallig ook nog eens een keer' moest het programma in Nederland heten en Godfried Bomans en Michel van der Plas zouden met Mies Bouwman in het panel plaatsnemen.

Toen ze na de opwindende finale van Open het Dorp Lugtenburg aansprak op het nieuwe programma reageerde de AVRO-directeur tot haar ontzetting met: 'Sorry Miesje, jij kan niet meer op tv. Jij bent heilig, jij kan hierna alleen nog maar tegenvallen.' Onthutst, verbijsterd en ook gegriefd klopte ze aan bij de VARA, die wel brood zag in het idee èn het gezicht van Mies Bouwman. Jan Blokker, Rinus Ferdinandusse en Dimitri Frenkel Frank omringden haar in het spraakmakende programma.

Na vier uitzendingen besloot ze al te stoppen, rechts Nederland begroef 'rooie rot Mies' onder een berg van scheldbrieven, bommeldingen en bedreigingen. Nadat de politie eraan te pas was gekomen om de veiligheid van haar zoon en drie dochters op weg van en naar school te garanderen, zette ze het scherm voor zichzelf op grijs. Ze zocht de luwte om tot rust te komen en nieuwe ideeën te ontwikkelen. Ze liet zich inspireren door het kritische VARA-milieu.

Links of rechts, ze liet zich niet door etiketten hinderen. 'Het is net alsof je steeds met de grote stroom mee moet en doe je dat niet dan ben je een tut', zei ze in 1971 tegen Ischa Meijer en Betty van Garrel, die haar in de Haagse Post omschreven als 'een ietwat burgerlijke dame'. 'Haar positieve enthousiasme is niet te deuken', concludeerde Hanneke Groenteman in TV Magazine. 'Hoeveel wantrouwende vraagjes ik ook stelde, het dag-lieve-fantastische-mensen-enthousiasme is echt, ben ik bang.'

Met Mies-en-scène (VARA) maakte ze een praatprogramma naar haar hart: gasten in een slingerstoel en een sfeer vol huiselijkheid. 'Ik doe niets liever dan met mensen kletsen, veel meer kan ik ook niet.' Ze vervolgde met Een van de Acht, een mengeling van amusement en journalistiek die hoge kijkcijfers haalde en buitenlandse belangstelling trok. In de jaren tachtig was ze succesvol met In de hoofdrol, een programma waarin anderen centraal stonden.

Niet alles wat ze aanpakte veranderde in goud. De Belgisch-Nederlandse co-productie Noord-Zuid (samen met Johan Anthierens) werd geen succes en het media-programma Netwerk werd al na zes afleveringen door de AVRO van het scherm gehaald.

Die mislukkingen versterkten haar zelfkritiek. Want hoewel haar souplesse deed vermoeden dat het televisiewerk haar gemakkelijk afging, was ze zelden tevreden over zichzelf. 'Ik heb nooit het gevoel gehad dat ik het vak in mijn zak had', zei Mies Bouwman zelf ooit tegen Bibeb in Vrij Nederland. 'Maar ik wil wel iedere avond op tv. Dat is geen ijdelheid, maar ik kan op die plek mijn ratjetoe aan creativiteit kwijt. Voor de camera's ben ik bovendien ongeremder dan in groot gezelschap. Op tv ben ik net zo ongedwongen als in mijn gezin.'

Ongedwongen, en vooral gewoon, zo kwam ze over bij de televisiekijker. 'Ik ben gewoon Mies Bouwman van de televisie die bekend is bij de mensen', zei ze met de van haar bekende kunst tot relativeren. Ze personifieerde de gemoedelijkheid van de gemiddelde Nederlander. 'Ik was geen bedreiging voor vrouwen thuis', verduidelijkte ze vorig jaar nog in Vrij Nederland. 'Ik was geen seksbom, geen Katja Schuurman, en werd daarom aardig gevonden door zowel mannen als vrouwen.'

Dat laatste geldt als bijzonder voor een vrouw op het scherm. Door haar onverslijtbare onbevangenheid was ze er vanaf het begin voor alle kijkers. Nadat ze in 1988 werd getroffen door een ernstige ontsteking aan de slaap verdween ze van het scherm. Vier jaar later maakte ze een voorzichtige rentree met zes uitzendingen van In de hoofdrol. Niet omdat ze de televisie niet kon missen missen: 'Welnee, het kwam op mijn weg, zoals alles. Televisie is me gewoon overkomen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden