RecensieMutatio

Met zijn persoonlijke fotoboek Mutatio weet fotograaf Thomas Manneke de seizoenen van het leven te vangen ★★★★★

Waar Manneke in eerdere fotoboeken als Odessa en Liège zijn fascinerende kijk op die steden en hun inwoners tentoonspreidde, reflecteert Mutatio meer de belevingswereld van de fotograaf zelf.

Even angstwekkend als engelachtig lijkt het meisje te zweven voor een geopend raam. Beeld Thomas Manneke

De fotografieliefhebber die om welke reden dan ook kopschuw is om een museum te bezoeken, hoeft zich niet verstoken te voelen van zijn grote liefde. Als je ieder fotoboek als de mogelijkheid van een privémuseumpje beschouwt – hoe dicht bij de originele print aan de museummuur kan een afdruk in een fotoboek wel niet komen! – heeft de fotoliefhebber sinds het uitbreken van de pandemie al menig mooie expositie kunnen aanschouwen. Al moest hij de museummuren er in zijn verbeelding zelf bij optrekken.

Mutatio van de Amsterdamse fotograaf Thomas Manneke (50) is zo’n boek waarin je gefascineerd kunt ronddwalen. Je verbaast je over het ritme van de foto’s, net zoals je dat in het museum kunt doen, doordat losse foto’s aan de muur elkaar kunnen versterken. Je keert van de ene foto terug naar de ogenschijnlijk identieke vorige, omdat je wilt zien waarin ze vermoedelijk toch verschillen. Iets wat je – slordige kijker – in eerste instantie niet had opgemerkt, net zoals op een expositie kan gebeuren. Je voelt hoe het boek je optilt boven het alledaagse uit, net zoals het bezoek aan een tentoonstelling een verrijkende ervaring kan zijn.

Eerdere boeken van Manneke, zoals Odessa (2007) en Liège (2010), trokken aandacht door de fascinerende kijk die de fotograaf op die steden en hun inwoners tentoonspreidde. Het zijn boeken die een filmische ervaring opwekken. Met de fotograaf zwerf je door parken en buitenwijken, scholen en kroegen. Je ontmoet jonge stelletjes en daklozen, kleurrijke bewoners in de marge van het bestaan. Je ziet steden in verval en bewoners die daarin toch telkens nieuw elan vinden om door te gaan. Daarbij zijn het stuk voor stuk ijzersterke foto’s en indringende portretten. Optimistische boeken, tegen de grimmige tijdgeest in.

Mutatio (‘verandering’) is persoonlijker dan Mannekes eerdere boeken, in de zin dat het meer de belevingswereld van de fotograaf zelf reflecteert. Dat begint al bij de coverfoto van een meisje, zijn dochter, dat even angstwekkend als engelachtig lijkt te zweven voor een geopend raam. Is het de dromer die zijn dochter Alice in Wonderland waant, of de bezorgde vader die slapeloze nachten heeft van wat haar kan overkomen? Het zijn, vermoedelijk, de oergevoelens van iedere ouder.

Het lijkt alsof de aanwezigheid van het kind in zijn leven een nieuw bewustzijn heeft gecreëerd in de fotograaf. Het verval dat zich in zijn vroegere werk manifesteerde in afbrokkelende woonblokken, verlaten industrieterreinen, verpaupering, manifesteert zich nu minder nadrukkelijk. De meeste foto’s (alle zijn zwart-wit) zijn gemaakt in zijn woonplaats Amsterdam, dat je met geen mogelijkheid een stad in verval kunt noemen, maar waar Manneke met een aandachtig oog toch de voortdurende transitie, de seizoenen van het leven, weet te vangen.

Twee foto’s, waarvan ik in eerste instantie dacht dat ze nagenoeg hetzelfde tonen, illustreren mooi de voortdurende beweging waarin een stad zich bevindt. Op de eerste staat een klimop, vastgeklampt aan de hoge zijmuur van een woonblok. Iets verderop in het boek zie je dezelfde struik, maar dan, met dank aan de herfst, ontdaan van het gebladerte dat op de eerste wél aanwezig is. Je kunt het ervaren als een minicursus goed kijken (ik zag wel meteen de overeenkomst, maar niet het verschil), maar ook als een subtiel voorbeeld van zichtbare vergankelijkheid.

Op veel foto’s komen struiken en boomstronken voor, waarbij de jaarringen te tellen zijn – onmiskenbare symbolen van het verglijden van de tijd. Manneke heeft meer oog voor de details – de vorm, de schaduw, contrasten – en zoekt minder naar het toevallige contact met mensen. De fotograaf is ouder geworden, in de twee betekenissen die dat woord heeft: ouder van een dochter wier leven hij viert met een paar onwaarschijnlijk delicate portretten, en ouder dan de jonge kunstenaar die hij was. Melancholisch ziet hij de wijzers tikken, maar hij ziet ook de helende werking van de tijd. Alles wat kapotgaat of gesloopt wordt in de stad maakt plaats voor iets nieuws – de eeuwige metamorfose. En een hele geruststelling.

Thomas Manneke: Mutatio 

Fotografie

★★★★★

 Ontwerp Willem van Zoetendaal.

Van Zoetendaal Publishers; 96 pagina’s; € 35.

Gangbare oplage, bijzondere bindwijze

Thomas Manneke maakte de foto’s voor Mutatio tussen 2017 en 2020. Dagelijks wandelde hij over straat, als zijn dochter op school was. Het fotoboek is uitgegeven in een oplage van vijfhonderd, een tamelijk gangbare hoeveelheid voor het genre, en vormgegeven door de Amsterdamse fotokenner Willem van Zoetendaal, die zich al veelvuldig heeft bewezen als een grootmeester in zijn vak.

Mutatio is op Japanse wijze gebonden, wat simpel gezegd betekent dat er geen garen aan te pas komt. De katernen waaruit het boek bestaat tellen elk vier pagina’s, die aan de voorzijde worden gevouwen. De twee pagina’s die aldus met hun achterkant tegen elkaar aan liggen worden aan het front niet losgesneden. Elke keer dat je in het boek bladert, sla je niet één maar twee vellen om. Behalve een aangenaam rijke tactiele ervaring verleent het de afdrukken extra diepte.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden