Met pluchen paardenkop in galop op de geluidsman af

Al eeuwenlang zoeken kunstenaars elkaars gezelschap. Ze zonderen zich en groupe af om gestalte te geven aan een alternatief voor de burgermaatschappij....

Anton Adassinski, 'der totale Theater-Mensch' uit Siberië, heeft zijn plek gevonden. In de voormalige Koninklijke Munitiefabriek van Saksen op een verlaten industrieterrein in de Oost-Duitse stad Dresden is hem een paar duizend vierkante meter ter beschikking gesteld, waar hij ongestoord aan zijn systeem kan werken. Wie het systeem doorgrondt, speelt perfect theater en heeft er in het normale leven ook baat bij.

Vooralsnog hebben alleen Adassinski (39) en zijn twee landgenoten Elena Jarovaja (32) en Tatjana Chabarova (31) het systeem volledig onder de knie. Anton en de twee dames vormen al jaren de kern, het nucleus zegt Adassinski zelf, van Derevo, een theatergroep die tot op de bodem gaat. Het trio heeft het hoofd kaal geschoren en eet natuurrijst. Wereldwijd hebben zich honderden toneelspelers aangemeld voor kennismaking met het systeem.

De internationale belangstelling verrast Adassinski allerminst, want wat er dezer dagen op het toneel of voor de camera ten beste wordt gegeven, is volgens hem brandhout. Steeds meer acteurs begint het te dagen dat zij zich in een doodlopende straat bevinden en hun leven radicaal anders moeten inrichten.

Op de fabriekspoort in Dresden staat 'Derevo-Laboratorium', hetgeen al aangeeft dat er binnen wordt geëxperimenteerd. Dat is bepaald symbolisch, want het terrein diende immer het experiment. Vroeger, tijdens het Duitse keizerrijk, werd er nieuwe munitie ontwikkeld. Onder de nazi's werden er moderne radio-ontvangers gebouwd en onder de communisten geheime elektronica voor het volksleger. Thans huist er Russische avantgarde.

De huidige experimenten betreffen het menselijk lichaam én de geest, want Antons aanpak is totaal. 'Het is onmogelijk een heldere toon op een muziekinstrument te spelen indien dit al een keer bespeeld is', zegt Adassinski. Hetzelfde geldt voor het lichaam.

'De positie van het lichaam is meestal niet neutraal, omdat het herinneringen van de voorafgaande momenten in zich draagt, terwijl het tegelijkertijd de wens heeft in een volgende moment over te stappen.'

Derevo, Russisch voor 'boom', wil juist totale neutraliteit van lichaam, geest en ziel, door Anton 'de nulpositie' genoemd. Het systeem is schematisch weer te geven, een van de kale dames heeft het op papier getekend. De 'nul-positie' is de kern van een boomschijf, waar zich tijdens het leven steeds meer ringen om verzamelen die het zicht op de kern vertroebelen. Vertaald naar de mens noemen Anton, Elena en Tatjana deze ringen 'stereotypen'. Drie soorten hebben ze ontdekt: de stereotypen van de ziel, de geest en het lichaam.

Deze stereotypen moeten worden uitgeschakeld. Immers pas dan is er sprake van een psychische toestand van vergaande openheid en leegte zonder rationele analyse. Wie dit stadium heeft bereikt, is in staat absoluut, en Anton legt de klemtoon op absoluut, te reageren op de kleinste impuls van zijn partner, het toneel of het publiek. Adassinski gaat zover dat met zijn systeem ziektes tijdig kunnen worden opgespoord en onschadelijk gemaakt.

Toneelspelers die dit allemaal onzin vinden, hoeven niet naar Dresden te komen, want de door Adassinski beschreven methode is voorwaarde voor creatief theater.

Adassinski kan zijn filosofie ook heel eenvoudig onder woorden brengen: 'Je kunt geen theater maken als je je leven steeds moet veranderen. En als je iets perfect wilt doen, heb je geen tijd voor iets anders.' Nog eenvoudiger uitgedrukt: Anton, Elena en Tatjana leven vierentwintig uur per dag en al zes jaar lang voor het theater, ze zijn er mee getrouwd. Een van de dames was per ongeluk toch verliefd geworden op een mens, maar koos uiteindelijk voor Derevo.

Wie zo intens tekeer gaat, heeft geen tijd voor dagelijkse zorgen. Het management is dan ook uitbesteed aan een Duitser en een jonge vrouw uit België. Beiden zijn tot over hun oren verliefd op Derevo, maar behoren blijkbaar niet echt tot de elite: ze hebben nog steeds hun haren.

Het kaalgeschoren hoofd, kenmerk van Derevo, wil zeggen dat de leden niets moeten hebben van uiterlijk vertoon. Ook de sobere kleding, eetgewoonten en huisvesting duiden op een strenge, ascetische levenshouding. Inmiddels hebben zich drie andere kaalhoofdige toneelspelers definitief bij het Russische trio aangesloten, dat zelf onbetwist de leiding houdt. 'Wij zijn de common brains', aldus Anton. Eén Russisch lid moest toch weer afhaken, omdat hij bezweek voor de charmes van een vrouw uit Dresden met wie hij in het huwelijk trad.

's Middags, in Antons laboratorium, boft de bezoeker. Hij mag de video's bekijken die principieel nooit aan niet-Derevo-aanhangers worden getoond, 'omdat elke voorstelling steeds weer een andere scheppingsdaad is, een voortdurende improvisatie. Video is een platte opname van beelden en kan nooit de energie van de acteurs weergeven.' Adassinski toont een compilatie van vorige optredens, in Sint-Petersburg, Amersfoort, Terschelling (enkele malen het Oeral-festival), Wenen en enkele Italiaanse steden.

Het theater van Derevo blijkt een combinatie van pantomime, clownerie en commedia dell'arte. Maar dermate intens en gedreven dat de kijker de rillingen over de rug lopen. Een Duitse criticus sloeg erdoor op hol en omschreef een voorstelling als volgt: 'De onbeschrijfelijk wilde explosies van vervaarlijke kracht waarmee Anton zich op een onvergetelijke wijze beweegt, worden plotseling afgewisseld door verheven bewegingen, vol rust en gratie.'

Deze week treedt Derevo op in de Schotse hoofdstad Edinburgh. De bezoeker in Dresden heeft al weer geluk, want hij mag enkele uren in de inmense zwart geschilderde fabriekshal in z'n eentje kijken naar de verrichtingen van Anton, Elena en Tatjana. Het zijn laatste oefeningen voor hun vertrek naar Schotland. De Russische geluidsman, eveneens kaalgeschoren en gekleed in een witte bakkersjas, is er ook bij. Een zojuist tot Derevo toegetreden Poolse actrice is al wel kaal, maar moet zich deze dag met een emmer en dweil beperken tot schoonmaakwerkzaamheden.

De privé-voorstelling verraadt een perfecte lichaamsbeheersing. Gesproken wordt er niet. Als Anton een dubbele salto maakt, lopen de twee dames als vamp verkleed (met rode pruik) over de vloer om zich vervolgens weer razendsnel te vermommen als boerin met zwaar schoeisel. Anton heeft dan twee pluchen paardenkoppen tussen z'n dijen en loopt in galop op de geluidsman af. Het klopt dat er geen lijn in te ontdekken valt, omdat er slechts technische fragmenten worden geoefend, verklaart Anton. Fascinerend is het wel.

De manager heet Chester Müller, gewezen journalist uit Bremen. Müller overhandigt een dik boekwerk dat elke mondelinge toelichting op Derevo overbodig maakt: het eerste wetenschappelijke onderzoek. Een studente theaterwetenschap uit Leipzig koos Anton c.s. als onderwerp voor haar scriptie, nadat ze de groep in Sint-Petersburg op straat had zien spelen en daarvan volledig van de kaart raakte.

Titel van de scriptie: 'Derevo, Russisch avantgarde-theater vergeleken met de lachcultuur in het oude Rusland.' Adassinski zei het zelf al: 'In feite zijn we helemaal geen avantgarde. Ons systeem is heel oud, wij maken gewoon klassiek toneel.' De studente komt tot dezelfde conclusie. Heel vroeger, in de tiende eeuw, bestond het al in Rusland, Theater Totaal.

Willem Beusekamp

Dit is de zevende aflevering in een serie die deze zomer op dinsdagen en zaterdagen wordt gepubliceerd. Eerdere afleveringen verschenen vanaf 11 juli.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden