oog voor detail

Met plastic maskers brengt Hazoumè historisch onrecht ondraaglijk dichtbij

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: maskers.

Romuald Hazoumè, La Bouche du Roi (detail), 1997-2005, gemengde materialen, 10 x 2,9 meter Beeld Rijksmuseum
Romuald Hazoumè, La Bouche du Roi (detail), 1997-2005, gemengde materialen, 10 x 2,9 meterBeeld Rijksmuseum

Wanneer dringt de geschiedenis door? Geschiedenisles kun je op school krijgen, maar iedereen kent vast een moment dat de werkelijkheid van een geschiedenis ineens voelbaar werd. Zó voorstelbaar dat je er bijna in staat, bij bent. Dat je het ruikt en in je lichaam voelt. Kunst speelt daarin vaak een rol. Het dagboek van Anne Frank heeft miljoenen mensen dit moment bezorgd – mij ook als tiener. Bij schilderijen en beelden wordt zoiets vaak een ‘historische sensatie’ genoemd, volgens mij was het oud-Rijksmuseumdirecteur en tv-presentator Henk van Os die de term bedacht. Ik snap ’m, maar voel ’m niet, want in tegenstelling tot wat ik me bij ‘sensatie’ voorstel is zo’n moment juist stil. Als een implosie. Een acuut bewustzijn van het leven van iemand die eerder leefde. In dat schokmoment bén je die historische persoon, heel even. Een fractie van een seconde later dringt de vergelijking met je eigen leven zich op, en het totale toeval van jouw omstandigheden ten opzichte van de geschiedenis die je even helemaal voelde.

Romuald Hazoumè, La Bouche du Roi, 1997-2005, gemengde materialen, 10 x 2,9 meter Beeld Rijksmuseum
Romuald Hazoumè, La Bouche du Roi, 1997-2005, gemengde materialen, 10 x 2,9 meterBeeld Rijksmuseum

De tentoonstelling Slavernij in het Rijksmuseum is er om dit soort momenten mogelijk te maken. Omdat persoonlijke verhalen symbool staan voor wat een heel volk werd aangedaan, en omdat goed gekozen objecten die geschiedenis voor je ontvouwen, alsof het sleutels zijn naar een andere wereld. Rijst, een metalen halsband, een achteloos ijzeren stempeltje waarmee de initialen van een Hollander in de lichamen van pasgekochte mensen werden gebrand.

Het kwam nogal onverwacht, maar in de eerste zaal was het een afgesneden jerrycan die me zo’n moment bezorgde. De hele vloer lag er vol mee, omringd met bakjes kralen en kruiden, met flessen Royal Stork Henkes-jenever, tabaksbladeren en gevlochten mandjes. Goederen, zo las ik later, waartegen mensen werden geruild. Toen ik doorhad dat die halve jerrycans maskers zijn die mensen symboliseren, geordend als de slaafgemaakten op een volgepakt schip, zag ik ineens die mensen. Dat was de schok. Geen enkel verhaal of beeld had me die ervaring eerder bezorgd – hier lagen kinderen, vrouwen, mannen. Doodsbenauwd waar ze heen gingen, vastgebonden naast anderen die hun taal niet spraken. De installatie is gebaseerd op de gravure die is gemaakt van het slavenschip The Brooke uit Liverpool, in 1788, die ik er later bij zag. Aan de wand hangt een video waarin je mensen uit Benin ziet die tegenwoordig benzine smokkelen – de lijn wordt getrokken naar hedendaagse ongelijkheid. Kunstenaar Romuald Hazoumè zoomt in op de plastic cans, in de kleine bootjes op de Afrikaanse rivier.

Masker van de Igbo-stam, 19de/20ste eeuw Beeld Metropolitan Museum NY
Masker van de Igbo-stam, 19de/20ste eeuwBeeld Metropolitan Museum NY
Gravure van het slavenschip The Brooke uit Liverpool, 1788 (detail). Beeld .
Gravure van het slavenschip The Brooke uit Liverpool, 1788 (detail).Beeld .

Maskers werken op je natuurlijke neiging gezichten te zien in van alles. De bovenkant van een jerrycan is een perfect masker van een gezicht. Voor je het weet kijkt iemand je aan. Het past bij tradities in vele Afrikaanse landen om door middel van maskers contact met voorouders te leggen, te transformeren zelfs naar de geestenwereld, maar het is hier van plastic. Instant en wegwerpbaar. Sommige maskers zijn stuk; die staan symbool voor de mensen die zo’n reis niet overleefden. Andere hebben kralen of zijn versierd met popjes, om te laten zien dat ieder mens aan boord zijn eigen waarde, geloof, en achtergrond meenam. Zo maakt ­Hazoumè met plastic zelfmaak-maskers de gestolen mensen ineens individueel aanwezig en brengt hij historisch onrecht ­ondraaglijk dichtbij.

Romuald Hazoumè, La Bouche du Roi, 1997-2005, gemengde materialen, 10 x 2,9 meter, te zien t/m 29 augustus in de expo Slavernij in het Rijksmuseum Amsterdam.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden