'Met oorlog en seks weet Amerika geen raad'

In Europa was de berichtgeving over 11 september eerlijker dan in de Verenigde Staten, vindt de Amerikaanse schrijver Jonathan Safran Foer....

k ben een sterk intuïtief schrijver, niet iemand die een planning 'I maakt en zich daar vervolgens aan houdt', zegt Jonathan Safran Foer. 'Het manuscript dat jij daar hebt, is op een aantal punten alweer achterhaald.' We bevinden ons in een van de weelderig versierde ruimtes van het Danieli Hotel in Venetië, een voormalig, uit de 14de eeuw daterend paleis waar ooit grote schrijvers als Proust, Balzac en George Sand logeerden.

Foer is in Venetië in verband met een lezing. De gang van zaken tijdens die lezing was representatief voor het ontstaan van zijn tweede roman, Extremely Loud & Incredibly Close, een vaak hilarisch maar soms ook hartverscheurend boek, waarvan de Nederlandse vertaling, Extreem luid en ongelooflijk dichtbij, vandaag verschijnt, tegelijk met de originele editie.

'Ik moest de tekst van mijn lezing ongeveer twee maanden van tevoren inleveren omdat hij in het Italiaans zou worden vertaald. Toen ik gisteren mijn verhaal hield, zag ik verschillende toehoorders verward en soms een beetje geërgerd naar hun tekst kijken. Pas na een tijdje snapte ik waarom. Ik heb na inlevering nog van alles aan die lezing veranderd .'

Een kleine drie jaar geleden, tijdens een interview naar aanleiding van zijn buitengewoon succesvolle eerste roman, Alles is verlicht, sprak Foer al vol enthousiasme over zijn nieuwe boek, dat Het Zelnick Museum zou gaan heten. Het boek zou over een oudere man uit Oost-Europa gaan, die in zijn jonge jaren een dagboek had gepubliceerd en daardoor beroemd was geworden.

Foer: 'Wie Extreem luid en ongelooflijk dichtbij leest, ziet dat er van die opzet niets terecht is gekomen. Mijn manier van schrijven doet een beetje denken aan dat filosofische probleem dat ik ooit tijdens mijn studie kreeg voorgelegd: een schip vertrekt uit een haven en terwijl het vaart en tussenliggende havens aandoet, worden stuk voor stuk alle onderdelen vervangen. Als het op zijn bestemming arriveert is het tot de laatste plank vervangen door iets anders. Is het dan nog hetzelfde schip? Net als bij mijn roman kun je die vraag onmogelijk alleen met ja of nee beantwoorden.'

De hoofdpersoon van Extreem luid en ongelooflijk dichtbij is de hyperintelligente negenjarige Oskar Schell, wiens vader bij de aanval op het World Trade Center om het leven is gekomen. Wanneer Oskar in de inloopkast van zijn vader een vaas aantreft, waarin zich een envelop bevindt met een sleutel, mogelijk van een kluis of brandkast, gaat hij op onderzoek uit. Op de envelop staat het woord 'Black' en Oskar besluit alle personen in New York met de naam Black te bezoeken om te kijken of zij weten op welk slot de sleutel past.

Als mogelijk restant van het Zelnickboek is er nog de subplot over Oskars grootvader, die de Tweede Wereldoorlog meemaakte en het bombardement van Dresden overleefde. Zijn zwangere geliefde kwam echter om. Als gevolg van deze gebeurtenis verloor de man de wens of het vermogen te spreken en schreef nog slechts. Dit beperkte vermogen tot communicatie weerhield hem er overigens niet van in de Verenigde Staten, waar hij naartoe emigreerde, alsnog te trouwen.

Er zijn nogal wat overeenkomsten tussen Alles is verlicht en Extreem luid & ongelooflijk dichtbij. Waar Oskar mensen probeert te vinden die hem meer over zijn vader en de betekenis van de sleutel kunnen vertellen, zoekt hoofdpersoon Jonathan in Alles is verlicht naar de Oekraïense vrouw die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn grootvader het leven heeft gered. Beide zoektochten hebben een sterk tragikomisch karakter. Foer heeft de parmantige Oskar – die volgens zijn visitekaartje onder meer uitvinder, juwelenontwerper, francofiel, pacifist, computerconsulent, amateur-archeoloog en verzamelaar is – echter niet in de eerste plaats als hoofdpersoon genomen om de lachers op zijn hand te krijgen. 'De tekortkomingen van een personage kunnen erg bevrijdend werken', meent hij. 'Oskars gebrek aan levenservaring geeft hem een onbevangenheid die volwassenen niet meer hebben, zodat hij vragen stelt die wij als volwassenen niet stellen. Ik denk dat gebeurtenissen als 11 september een onbevangen benadering verdienen. Vandaar dus een kind als hoofdpersoon.'

In beide romans heeft Foer de verwerking van oorlogsgebeurtenissen (want daartoe rekent hij ook '9/11') als thema genomen. Naar zijn overtuiging is het Amerikaanse beeld van 'oorlog' gecorrumpeerd en behoeft het correctie. Foer: 'Als Oskar foto's van 11 september wil bekijken, merkt hij dat hij naar buitenlandse websites moet, wat ook precies mijn ervaring was. Goed achtergrondmateriaal en goede foto's over die gebeurtenis vond ik niet op Amerikaanse sites. Dat viel mij des temeer op omdat ik sinds 11 september geregeld in het buitenland ben geweest en veel met niet-Amerikanen heb gesproken. De manier waarop 11 september buiten de VS in beeld werd gebracht was totaal anders dan in Amerika. Veel directer, eerlijker, completer, niet door een floers van patriottisme, gekwetstheid, verongelijktheid en wraaklust.'

Rond dezelfde tijd dat Foer het internet afspeurde voor zijn roman, speelde het Super Bowl-incident met Janet Jackson, een gebeurtenis die wekenlang de Amerikaanse media beheerste. Dit incident en de berichtgeving over 11 september maakten volgens Foer eens temeer duidelijk wat men in Amerika wel mag zien en wat niet. Geen oorlog, in elk geval, en geen blote borsten. Foer: 'Amerika is zo gestoord, zo volkomen met zichzelf in de knoop, omdat we zo'n problematische relatie hebben met seksualiteit en oorlog. Wat oorlog betreft: als je er niet genoeg naar kijkt, vergeet je wat het is. Dan ga je de leugens geloven over slimme bommen en dat er zoiets als schone oorlogsvoering mogelijk is..'

Naast intellectuele belangstelling voor het fenomeen oorlog heeft Foer ook een emotionele band met het onderwerp. Zijn grootvader aan moederszijde, Louis Safran, was een Poolse jood die de holocaust overleefde, maar zijn eerste vrouw en zijn dochtertje in de oorlog verloor. De overeenkomst met de geschiedenis van Oskars grootvader is evident. Weliswaar heeft Foer zíjn grootvader nooit gekend, maar het verhaal maakt deel uit van zijn familiegeschiedenis. Foer: 'Vooral het feit dat niemand weet hoe het dochtertje dat werd gedood – de halfzuster van mijn moeder – eigenlijk heette, achtervolgt me. Op de een of andere manier is dit dode en naamloze kind voor mij uitgesproken levend aanwezig.'

Extreem luid en ongelooflijk dichtbij is vormtechnisch een nogal experimenteel boek. Het bevat illustraties, waaronder foto's, en daarnaast is er sprake van er typografische experimenten. Foer: 'Om te beginnen is er het idee van "uitvinden" dat door het hele boek heen op een bijna manische wijze aanwezig is. Oskar, de zelfbenoemde uitvinder, probeert in antwoord op alle vragen die hij tegenkomt iets uit te vinden. Dat motief komt terug in de vormgeving van het boek.'

Daarnaast sluiten typografie en het gebruik van foto's volgens Foer aan bij de thematiek over mogelijkheden en moeilijkheden van communicatie. Op sommige pagina's staan zoveel woorden dat de letters door elkaar heen gaan lopen en we niets meer kunnen lezen. Daarnaast zijn er blanco pagina's, zoals de memoires van Oskars grootmoeder, die typt op een machine zonder lint. 'Beide zaken zeggen hetzelfde', meent Foer. 'De belangrijkste dingen kunnen we vaak niet uitdrukken in woorden.'

Een derde aspect is dat Foer de geweldige visuele impact van 11 september wilde benadrukken. 'Voor alle oorlogen geldt dat hoe meer je ernaar kijkt, hoe sterker de indrukken blijven hangen', stelt hij. '11 September is de visueel best gedocumenteerde gebeurtenis uit de wereldgeschiedenis. Ieders herinneringen aan die gebeurtenis bevat bepaalde beelden, zoals de vliegtuigen die de gebouwen binnenvliegen, het instorten van de torens, mensen die uit de gebouwen springen, enzovoort. Om deze ervaring recht te doen, wilde ik ze ook op een visuele manier in het boek vastleggen.'

Los van deze inhoudelijke motieven, verbaast Foer zich erover dat boeken niet visueel interessanter zijn dan ze zijn. 'Literatuur is vergeleken met andere kunstvormen zo in conventies blijven steken. Honderdvijftig jaar geleden schilderden mensen een fruitschaal en noemden het kunst. Nu schijten ze op de vloer en noemen het kunst.

'Maar literatuur blijft altijd zo dicht bij het traditionele concept van wat een roman geacht wordt te zijn. Is het toeval dat vrijwel elke roman tussen de honderd en duizend pagina's lang is? Heeft elk verhaal soms die natuurlijke lengte? Waarom staan de regels allemaal horizontaal en bijvoorbeeld niet diagonaal? Enzovoort. Je kunt hierover talloze vragen stellen. Oskar-vragen.'

Hoewel niet alle illustraties in Extreem luid & ongelooflijk dichtbij even dwingend of duidelijk zijn, is het effect van de fotoreeks aan het slot opmerkelijk krachtig. Het betreft een serie foto's van een man die uit een van de torens van het World Trade Center springt. Foer heeft ze in omgekeerde volgorde laten afdrukken, en komt daarmee tegemoet aan een diep verlangen van zijn hoofdpersoon.

Foer: 'Het is Oskars grote wens gebeurtenissen te kunnen omdraaien en alles weer terug te brengen bij het oude. Hij stelt zich voor dat die vallende man zijn vader is en laat het stapeltje foto's dat hij van internet heeft gehaald op zo'n manier door zijn vingers glijden dat er een soort minifilmpje ontstaat waarop de man omhoog valt. In gedachten heeft hij zijn vader gered.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden