Met muziek wil Barenboim wereldproblemen oplossen

Pianist en dirigent Daniel Barenboim, zondag in Amsterdam te zien, speelde met de grootste orkesten. Nu wil hij wereldproblemen oplossen. Met muziek.

Daniel Barenboim Beeld Edouard Caupeil/ Pasco

In Nederland kennen we Daniel Barenboim (73) als een pianist die Beethovens sonates binnenstebuiten keert, maar ook als een niet te stuiten kampioen van de toegiften. Toen hij na dertig jaar voor het eerst weer in het Concertgebouw kwam spelen, gaf hij er twaalf. Het applaus was nog maar net begonnen toen hij opnieuw achter de vleugel kroop. Dat herhaalde zich telkens weer, een vol uur lang. Hij stopte pas toen de helft van de zaal was leeggelopen. Youp van 't Hek, vaste bezoeker van de serie Meesterpianisten, schreef er een column over waarin Barenboim overal opdook: in een bushokje, in zijn achtertuin. 'Totaal doorgebarenboimd huil ik me door de week. Hij heeft me beloofd dit weekend te vertrekken en dertig jaar niet terug te komen. Wat mij betreft graag. Zoveel ijdelheid kan niemand hebben.'

Zondag staat Barenboim opnieuw in het Concertgebouw en speelt hij op een instrument dat hij hoogstpersoonlijk heeft laten ontwikkelen. Voor het gemak heeft hij het 'Barenboim' gedoopt. De Nederlander Michel Brandjes, zijn vaste pianotechniker, werkte mee aan de ontwikkeling van de vleugel, met een kuip van Steinway maar snaren die, net als bij een oude fortepiano, parallel aan elkaar lopen. Hij verwacht dat de composities van Beethoven, Schubert, Chopin en Liszt er anders, authentieker, op zullen klinken dan op de moderne Steinways die gewoonlijk worden gebruikt in de serie. Hoe fascinerend die eerste echt vernieuwende piano sinds meer dan een eeuw ook is, de grote verdiensten van Barenboim liggen op een ander vlak.

Hij is ervan overtuigd dat muziek de ernstigste conflicten in de wereld kan overbruggen. Die overtuiging draagt hij uit, te pas en te onpas. Concertorganisator Marco Riaskoff herinnert zich hoe hij in Brussel een prijs van de Europese Unie in ontvangst nam. Ongevraagd trakteerde hij de verbouwereerde politici op zijn kritische kanttekeningen bij hun beleid.

Beethoven, Schubert, Chopin, Liszt
Daniel Barenboim, piano
24/4, Amsterdam, Concertgebouw

Welsprekendheid

Riaskoff vertelt het verhaal overigens met een aan verering grenzende bewondering voor Barenboims welsprekendheid. 'Hij is een wereldburger, een jood die thuis is in Duitsland, met een Argentijns en een Israëlisch paspoort, plus een Palestijns ereburgerschap. En vergeet niet zijn Spaanse paspoort. Omdat hij zo veel heeft gedaan voor de Spaanse muziek heeft koning Juan Carlos hem als eerbetoon de Spaanse nationaliteit aangeboden.'

De resultaten die hij met zijn politieke statements bereikt zijn zeer wisselend. Hij was in 1990 de eerste die het voor elkaar kreeg met de Berliner Philharmoniker een tournee te maken door Israël. Elf jaar later zette hij zijn relatie met zijn Israëlische publiek op een radicale manier onder druk. In Jeruzalem provoceerde de kampioen van de toegiften zijn verblufte luisteraars met een toetje dat tegen ieders haren instreek: de ouverture Tristan und Isolde, van de componist die bekend staat om zijn antisemitisme, Richard Wagner. Hij werd uitgescholden voor fascist en bedreigd.

Onomstreden is zijn pièce de résistance: het West-Eastern Divan Orchestra, waarin Joodse en Palestijnse musici samenspelen. Hij richtte het op met de Palestijns-Amerikaanse literatuurwetenschapper Edward W. Said in Weimar, in 1999. De plaats waar Goethe, Schiller, Bach, Wagner en Liszt hadden geleefd en gewerkt was dat jaar culturele hoofdstad van Europa. Het was het 250ste geboortejaar van Goethe, de grote dichter, die jarenlang gefascineerd was geweest door de islam, die Arabisch ging studeren, de Koran ontdekte en de poëzie van Perzië. Diep onder de indruk schreef hij een serie gedichten, de West-östlicher Divan.

Legendarisch duoconcert

Deze week gaat Daniel Barenboim er in Parijs persoonlijk op toezien dat zijn schuwe collega Martha Argerich (74) voor hun duo-concert ook werkelijk komt opdagen. Als dat hem lukt, wordt dat een gebeurtenis waar iedere pianoliefhebber bij wil zijn. De Argentijnse treedt zelden live op. 'Ik weet zeker dat ze komt', zegt Marco Riaskoff, organisator van de serie Meesterpianisten. 'Met maestro Barenboim heeft ze nog nooit afgezegd. Bij hem voelt ze zich veilig. Hij neemt haar bij de hand en voert haar mee het podium op. Letterlijk.'

Diepe kloven

In de geest van Goethe brachten Barenboim en de cellist Yo-Yo Ma musici uit Arabische landen en uit Israël samen om te studeren en concerten te geven. De jongeren kwamen uit Syrië, Jordanië, Libanon, Egypte, Israël en de Palestijnse gebieden. Diepe kloven gaapten tussen de deelnemers. Een Arabische jongen voelde zich gediscrimineerd. Hij kwam uit Albanië, maar woonde in Israël. Toen hij met een groepje Arabische musici wilde improviseren, werd hij door een van de leden tegengehouden: 'Jij mag geen Arabische muziek spelen. Dat mogen alleen Arabieren.' Barenboim diende hem van repliek: 'Wat geeft jou dan het recht Beethoven te spelen? Jij bent geen Duitser.'

Wat hem verwonderde was hoe groot de onwetendheid over de ander was. De Israëlische jongeren konden zich niet voorstellen dat er mensen waren in Damascus, Amman en Caïro die viool konden spelen. En de Arabische musici wisten dat er een muziekleven bestond in Israël, maar meer ook niet. Een Syrische jongen vertelde dat een inwoner van Israël iemand was die stond voor al het negatieve wat zijn land en de Arabische wereld was overkomen.

Een dag later deelde diezelfde jongen een muzieklessenaar met een Israëlische cellist. Ze probeerden dezelfde noot te spelen, met dezelfde dynamiek, klank en expressie. Ze waren samen bezig met iets waar ze echt om gaven. Toen die noot er uiteindelijk goed uitkwam, bekeken ze elkaar op een andere manier. Ze deelden eenzelfde ervaring.

Stroeve starten

Na die stroeve starten eindeloos veel gesprekken lukte het Barenboim een echt orkest te vormen, niet van Syriërs, Israëli's en Palestijnen, maar van cellisten, hoboïsten en slagwerkers. De basis voor zijn West-Eastern Divan Orchestra, met jonge musici uit een groot aantal landen in het nabije Oosten, was gelegd. In 2005 speelden ze in Ramallah. Voor de meeste luisteraars in de Palestijnse stad op de Westelijke Jordaanoever was het de eerste kennismaking met Israëli's in een niet-militaire setting.

Barenboim weet nog steeds hoe het moet in de wereld, zelfs als het gaat om de ingewikkeldste problemen. Ook voor de Syrische vluchtelingencrisis heeft hij concrete oplossingen. 'Waarom moet alles op de schouders van het kleine Europa worden geladen? In Argentinië zijn drie Syrische gemeenschappen, een Arabische, een joodse en een christelijke, die alle vreedzaam samenleven. Chili heeft een enorme Palestijnse gemeenschap. En in Brazilië wonen meer Libanezen dan in Libanon zelf. Waarom nemen zij niemand op?', vroeg hij zich af in de Frankfurter Allgemeine Zeitung in 2015.

Zijn volgende muzikale project staat op stapel: de Barenboim-Said Akademie in Berlijn - een school voor jonge musici uit de conflictgebieden in het Midden-Oosten. In de voormalige decoropslagplaats van het operahuis Unter den Linden wordt al twee jaar druk verbouwd. Achter de monumentale gevel komt een concertzaal met plaats voor ruim 600 luisteraars, vernoemd naar de onlangs overleden componist Pierre Boulez en ontworpen door de Amerikaanse architect Frank Gehry.

In de herfst van dit jaar gaat de Barenboim-Said Akademie open. De bijnaam luidt: Haus der Hoffnung.

Al jong een fenomeen

Daniel Barenboim heeft grote werken op zijn naam staan. Hoe verliep zijn carrière?

Daniel Barenboim (1942) groeide op in Argentinië en Israël. Hij kreeg les van beide ouders. Zijn vader liet hem al rond zijn 12de de late Beethovensonates spelen. Daardoor ontwikkelde hij zich opmerkelijk vroeg tot een Beethovenkenner: al op zijn 17de voerde hij de complete Pianosonates als cyclus uit. Toen had hij al tien jaar ervaring als concertpianist. Door dirigent Wilhelm Furtwängler werd hij in 1954 uitgenodigd voor een concert in Duitsland. Dat stond zijn vader niet toe: die vond de tijd niet rijp voor een joodse jongen om in Duitsland op te treden. Tien jaar later speelde hij in Berlijn. Op het programma stond het Pianoconcert van diezelfde Wilhelm Furtwängler, een controversieel musicus die zich door de nazi's liet gebruiken.

Barenboims carrière was in een stroomversnelling geraakt door diezelfde Furtwängler die ooit zei: 'De 11-jarige Barenboim is een fenomeen.'

Barenboim dirigeerde voor vrijwel alle grote operahuizen en orkesten. Tegenwoordig woont hij in Berlijn en leidt de Staatsoper Unter den Linden en de Staatskapelle Berlin.

Hij trouwde tweemaal, eerst met de Canadese celliste Jacqueline Du Pré. Na haar overlijden huwde hij de pianiste Elena Bashkirova.

Barenboims professionele leven toont naast succes één grote teleurstelling: niet hij maar de Brit Simon Rattle werd veertien jaar geleden chef van de Berliner Philharmoniker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden