Met Mohameds dossier kon fotograaf Anoek Steketee het Rijks beplakken

Als je staatloos bent, besta je eigenlijk niet.

Dara, Rembrandtpark, Amsterdam.Beeld Foto Anoek Steketee

Scholieren moeten van het nieuwe kabinet minimaal één keer naar het Rijksmuseum, om de trots op ons culturele erfgoed aan te wakkeren. Maar bezoekers moeten ook afslaan bij de Philipsvleugel, waar ze worden geconfronteerd met onze blinde vlek: de ongastvrijheid jegens mensen in nood.

De expositie Staatloos van Anoek Steketee (42) toont indringende foto's van vluchtelingen die geen paspoort, geen nationaliteit en dus geen rechten hebben. Nieuwe Nederlanders die door de overheid van het kastje naar de muur worden gestuurd, maar geen kant opkunnen.

Steketee wilde eerst alleen portretten maken van staatloze baby's, kinderen en volwassenen, tegen een neutrale achtergrond. 'Ik vond het belangrijk ze als mens te tonen, zonder alle ruis, zodat je ze recht in de ogen moet kijken', vertelt ze tijdens de opening. De portretten staan daarom in het midden van de zaal - je kunt niet om ze heen. Toch besloot de fotograaf beelden toe te voegen van de context waarin deze mensen leven: de kale slaapkamers, azc's, detentiecentra en de lege verhoorkamers van de IND, die niet alleen de uitzichtloosheid laten zien, maar ook de bureaucratische rompslomp waarin deze gemarginaliseerde groep terecht komt.

Staatloos is een abstracte, juridische term, maar voor de mensen die als zodanig worden geclassificeerd, heeft het verwoestende en vaak bizarre gevolgen. Staatlozen worden namelijk door geen enkel land als wettelijke burgers erkend. 'Als je geen paspoort en nationaliteit hebt, besta je eigenlijk niet', zegt woordvoerder Femke Joordens van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. 'Je mag dus ook niet werken, studeren en trouwen.' Volgens een schatting van UNHCR zijn er wereldwijd 10 miljoen mensen staatloos. Bij de Nederlandse overheid staan vierduizend mensen als staatloos geregistreerd, al denkt UNHCR dat het werkelijke aantal op ongeveer tienduizend ligt.

Een deel van Mohameds dossier.Beeld Foto Anoek Steketee

Het Rijksmuseum vroeg Steketee om de gezichten achter deze cijfers te laten zien, voor hun gerenommeerde, langlopende documentatieproject Document Nederland. Steketee maakte eerder series over pretparken in crisisgebieden en de impact van een radiosoap in Rwanda. Toen ze de verhalen van staatloze mensen aanhoorde, besefte ze hoe 'kafkaësk' hun leven is. 'Dat woord kwam vaak in me op. Je bent staatburger of je bent niks; je mag meedoen met de samenleving of je staat erbuiten. Wat me nog het meest verbaasde, is hoe in een ogenschijnlijk goed georganiseerd land als Nederland zoveel mensen tussen de mazen van de wet vallen, in een neerwaartse spiraal.'

In citaten op de muren lees je bijvoorbeeld over de Palestijnse Ali, die geen documenten heeft om te bewijzen wie hij is, al zat hij ooit gevangen in een Israëlische gevangenis, die hem per ongeluk dood verklaarde. Ali's advocaat: 'Laat de Israëlische autoriteiten vooral bewijs opsturen dat je dood bent, dan hebben we tenminste bewijs dat je hebt bestaan.' Of twee ouders die samen drie nationaliteiten hebben - Brits, Iraans en Nederlands - maar geen van die nationaliteiten mogen doorgeven aan hun zoon. Je ziet ook een enorme collage van tientallen documenten uit het (nog grotere) dossier van Mohamed Al-Fadhly (32), die staatloos werd geboren in Koeweit en vierenhalf jaar geleden vluchtte.

Mohamed, geboren in Koeweit, staatloosBeeld Anoek Steketee

Het was zijn eigen idee, zegt Steketee. 'Mohamed grapte: je kunt met mijn dossier het hele Rijks beplakken.' Maar Al-Fadhly is vooral boos op de Nederlandse overheid, die hem van het kastje naar de muur stuurde. Hij verbleef in zes verschillende azc's. 'Ze zeiden: je moet het land uit, kijk zelf maar hoe. Waar moet ik heen?!' Uiteindelijk kreeg Al-Fadhly alsnog een verblijfsvergunning. 'Ik kreeg die alleen vanwege mijn geaardheid. Ik moest eerst het hoger beroep tegen mijn uitzetting laten vallen en een nieuwe procedure beginnen. Gelukkig ben ik homo, anders was ik nu nog steeds illegaal.' Op zijn verblijfsvergunning staat echter dat hij staatloos is; de naturalisatie kan nog wel even duren.

Al-Fadhly zucht. 'Hoe meer ik Nederlanders uitleg, hoe minder ze het begrijpen.' Staatloos worden kan ook op allerlei manieren, zegt Joordens van UNHCR. Landen bestaan ineens niet meer, volken worden verjaagd, zoals de Rohingya in Myanmar. Onder de geregistreerde staatlozen in Nederland vind je onder anderen Roma, migranten uit de voormalige Sovjet-Unie en Palestijnen uit Syrië.

Vooralsnog bestaat er nog geen officiële procedure om staatloosheid vast te stellen. 'Er wordt wel gewerkt aan een nieuw wetsvoorstel voor een procedure', zegt Steketee. 'Maar zelfs dat is niet toereikend voor een grote groep staatloze mensen.' De fotograaf hoopt wel dat er door deze expositie wat schot in de zaak komt - en de geportretteerden verder kunnen met hun leven.

Staatloos, Anoek Steketee, t/m 7/1, Philipsvleugel Rijksmuseum, Amsterdam. Het bijbehorende boek State of Being, Documenting Statelessness is te koop voor euro 24,95.

Themadag

Het Rijksmuseum organiseert op 22/10 een middag rondom het thema staatloosheid. Naast een interview met Anoek Steketee is er een lezing van Andrea Vonkeman, directeur van vluchtelingenorganisatie UNHCR in Nederland (en partner in dit project). Ook treedt theatermaker en zanger Saman Amini op en is er een gesprek met mensenrechtenadvocaat Jelle Klaas (die de 6-jarige staatloze Denny heeft bijgestaan). Van 14.00 tot 15.30 uur, toegang euro 10 (reserveer online).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden