Met meer dan gelijke munt

Mannen die vrouwen haten, het eerste verfilmde deel van de immens populaire Millennium-trilogie van de Zweed Stieg Larsson, kent een aantal heftige verkrachtingsscènes....

Pippi Langkous, maar dan 25 jaar oud. Zo omschreef de Zweedse onderzoeksjournalist Stieg Larsson de heldin uit zijn Millennium-reeks, in het enige interview dat hij ooit over zijn detectives gaf, kort voor zijn dood in 2004. Die omschrijving klinkt vrij vrolijk, maar vrolijk is niet exact wat Larsson met zijn creatie Lisbeth Salander voor ogen stond; een contactgestoorde jonge vrouw, die zich een totale buitenstaander voelt in een grimmige wereld.

‘Lisbeth is een zeer, zéér ongewoon karakter’, zegt Niels Arden Oplev (1961), die het eerste deel van Larssons trilogie regisseerde. ‘Je kunt het ongekende succes van Larsson analyseren: zijn boeken – en nu ook de films – leunen op een Agatha Christie-achtig plot, met een schatrijke familie die veel invloed heeft en vanzelfsprekend duistere geheimen verbergt, ergens in het Noorden van Zweden, waar het ijskoud en donker is. En voeg daarbij Mikael Blomkvist, de archetypische onderzoeksjournalist, met een gouden hart en easy access tot vrouwen – een klassiek karakter. Maar het genie van Larsson schuilt in de katalysator die hij daar tegenover plaatst.’

En dat is de als computerspecialist bijklussende neopunk Lisbeth Salander, die Blomkvist mee helpt speuren. Oplev: ‘Een vrouw die misbruikt is als kind, geslagen wordt en verkracht en noem maar op, maar weigert om zichzelf als slachtoffer te zien. Wat je haar ook aandoet, ze komt altijd terug.’

Het object van al die analyse, of beter gezegd: de verbeelding ervan, zit naast de Deense regisseur, op een loungebank op een zonovergoten strandpier in Cannes. Actrice Noomi Rapace (1979) lijkt op het eerste gezicht maar weinig op haar personage. Ze bezit geen zichtbare tatoeages, en de piercings – door neus, lip en wenkbrauw – die ze speciaal voor de film liet zetten, heeft ze weer laten verwijderen. En zodra ze haar imposante zonnebril even omhoog lift, valt geen buitensporig gebruik van oogschaduw op. Felle ogen, dat wel. Rapace heeft, als kind van een Zweedse moeder en een uit Spanje afkomstige flamencozanger, een fijnere jeugd achter de rug dan haar alter ego. ‘Maar al voor de film, toen ik de boeken las, voelde ik een band met Lisbeth.’ Om de rol van beschadigde vrouw geloofwaardig te kunnen spelen, ging de actrice op zoek naar de donkerder kanten in haarzelf. ‘Acteren is voor mij niet doen alsof. Ik moet het zelf kunnen voelen. Door me te openen, en op zoek te gaan naar agressie, naar eenzaamheid en verdriet. Zo heel diep hoefde ik overigens niet te graven.’ Wat haar bevalt aan Lisbeth Salander is dat die, ‘in tegenstelling tot veel vrouwen die misbruikt zijn’, haar woede niet tegen zichzelf richt, maar het er uit gooit. ‘Ze wordt pragmatisch.’

Het eerste deel van de filmtrilogie, Millennium: Män som hatar kvinnor (mannen die vrouwen haten), kent enkele plastische, met veel gevoel voor sadisme en exploitatie in beeld gebrachte verkrachtingsscènes, waarbij de dader met meer dan gelijke munt wordt terugbetaald. Het is een thema in het werk van Larsson, die graag vragen opwerpt over vrije wil en eigenrichting.

Oplev: ‘Je kunt het zien als een film in de film. Als een soort nare Franse seksroman. Met Lisbeth als wraakengel. Maar het is wel functioneel in het verhaal.’

Voor zijn film in Zweden in première ging, liet de Deense regisseur delen van die scènes zien aan driehonderd bibliothecaresses. ‘Onaangekondigd, om hun reactie te peilen. Ik moest toevallig een lezing houden over een hele andere film, over Jehova’s getuigen, en aan het einde zei ik: en nu heb ik een cadeautje voor jullie.’

De dames in het publiek konden goed leven met de wraakscène, al vielen sommige monden wel open. ‘Om te provoceren, vroeg ik na afloop nog of ze een beetje medelijden voelden met de man in de scène. ‘Nee!’ brulden ze. Dan heb je het dus over bibliothecaresses.’

Niet zo gek, meent de regisseur, dat soort sentimenten. ‘Zelfs in Scandinavië, waar we gelijkheid prediken en humanisme en bla, bla, bla – maar als je een vrouw bent en je meldt op het politiebureau dat je verkracht bent, word je ook bij ons meteen verdacht gemaakt.’

Actrice Rapace vult aan: ‘Wat droeg je? Keek je naar hem? Heb je hem uitgenodigd?’

Regisseur en actrice benadrukken de scherpe maatschappijkritiek in het werk van Larsson, die zichzelf trotskist noemde. Rapace: ‘Stieg dwingt ons om toe te geven dat dit allemaal voorvalt in Zweden. Er is veel racisme, er is veel haat tegen vrouwen. Terwijl iedereen denkt dat Zweden zo’n vrolijk en vriendelijk land is, waar iedereen gelijk is. Het is typisch Zweeds om nooit kanten te kiezen, om diplomatiek te zijn en altijd vrienden te willen blijven met iedereen. Met die houding rekent Stieg af.’

De Millennium-reeks, die pas dit jaar massaal in Nederland aansloeg, prijkt internationaal al een jaar lang bovenaan alle verkooplijsten. In 2008 verkocht enkel Khaled Hosseini (o.a. De Vliegeraar) meer boeken. Het enorme succes maakte de verfilming, en de casting, veelbesproken in eigen land. Zowel de keuze voor de regisseur als die voor de acteurs werd aanvankelijk fel bekritiseerd. Nu overheerst de lof. De eerste film brak bezoekersrecords in Scandinavië, en wordt wereldwijd uitgebracht. Voor de Amerikaanse markt wordt gedacht aan een remake, waarbij de setting van Zweden naar de Verenigde Staten zal worden verplaatst, en men grote sterren hoopt te strikken voor de hoofdrollen.

Oplev: ‘Je kunt nooit voldoen aan alle verwachtingen van de fans. Ik had dit materiaal ook andere kanten op kunnen sturen – misschien zit er wel een aardige basis voor een Tarantino-regie in. Een van de belangrijkste beslissingen die we namen was de rol van Lisbeth aandikken, en nog sterker de nadruk leggen op de emoties.’

Regisseur Oplev was in Scandinavië vooral bekend om zijn Deense televisiecrimi’s, actrice Rapace was relatief onbekend. Haar tegenspeler Mikael Nyqvist, als journalist Blomkvist, speelde eerder hoofdrollen in internationale arthouse-hits als Together (2000) en As It is In Heaven (2004). Oplev: ‘De relatie tussen hen op de set verliep wat moeizaam. Nyqvist komt uit een andere acteertraditie dan Noomi, hij is een grote ster in Zweden. Noomi stortte zich er zo compleet in, dat haar toewijding de andere acteurs soms wat intimideerde. Ze wilde alles zo echt en intens mogelijk beleven, en dan zag je die gearriveerde sterren, die gewend zijn om te putten uit hun professionalisme, toch wat gek opkijken. Ze dwong anderen op hun tenen te lopen. Soms bemoeide ze zich zelfs met het licht. Dan moest ik wel zeggen: oké Noomi, nu even niet.’

Zelf had de regisseur ook verschillende aanvaringen met zijn actrice. ‘Toen ik haar castte, wist ik dat ik problemen binnenhaalde. Ik ken, buiten mijzelf, niemand die zo koppig is als zij. Maar het is wel de juiste koppigheid.’

Zo botsten de twee over een scène waarin Lisbeth Salander zichzelf in een emotionele climax verklaart. Rapace weigerde het te spelen, omdat ze van mening was dat haar personage zich nooit zo zou blootgeven. Het liep hoog op, en uiteindelijk bond de regisseur in. Oplev: ‘Het was een powerbattle. Noomi had overigens gelijk.’

‘Het publiek is altijd veel slimmer dan je denkt’, zegt de actrice, fijntjes glimlachend. ‘Ze zien je ogen, dus je hoeft niet zoveel uit te leggen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden