INTERVIEW

'Met gitaren en mensen moet iets mis zijn, anders is er geen reet aan'

Jazz-gitarist Reinier Baas kreeg van het North Sea Jazz Festival een prestigieuze opdracht. Samen met tekenaar Typex maakte hij een gruwelijke, maar wonderschone opera.

Typex (links) en Reinier Baas. Beeld Ivo van der Bent

'Het is allemaal compleet uit de hand gelopen'. Gitarist Reinier Baas (31) zit met een mengeling van trots en verlegenheid aan de koffie in Amsterdam. In zijn handen heeft hij een metalen doos, met de afmetingen van een dunne koektrommel. Er staat een felgekleurde striptekening op waar we tussen de vier afgebeelde figuren het goed gekuifde hoofd van Baas zelf kunnen herkennen. 'Reinier Baas vs Prinses Discombobulatrix' staat er in sierlijke letters geschreven, met daaronder een geel venster met de woorden 'A Mostly Instrumental Opera'. De typografie is geleend van het fameuze klassieke platenlabel Deutsche Grammophon. Behalve een cd bevat de trommel ansichtkaarten, een poster een stripboek en een mooi vormgegeven pasje met downloadcode. Allemaal ontworpen en getekend door illustrator en striptekenaar Typex.

Het is nogal veel tegelijk, vindt Baas ook. 'Maar wie koopt er nog gewoon cd's? Je mag er best wel iets moois van maken toch? Ik ben er niet voor niks zo'n twee jaar mee bezig geweest.'

Vanuit het niks werken

Toen destijds dat telefoontje kwam of Baas voor het North Sea Jazz Festival van 2015 de jaarlijkse compositie-opdracht voor zijn rekening wilde nemen, kon de gitarist-componist nog niet bevroeden dat zijn compositie uiteindelijk tot zo'n schitterend multi-mediaal project zou uitgroeien. Een 'grotendeels instrumentale opera' in drie aktes, geïllustreerd met tekeningen van Typex.

'Die opdracht was als startpunt natuurlijk al schitterend. Ik kreeg carte blanche, alleen de lengte van 70 minuten stond vast. Prachtig zoveel vrijheid, maar je begint wel met een groot leeg wit vel voor je. Vanuit het niks werken vind ik het moeilijkste wat er is. En je moet natuurlijk wel met iets substantieels op de proppen komen.'

En dus bedacht Baas een verhaal. Licht spottend: 'Ja, dat mag tegenwoordig weer. We zitten in de meta-moderne tijd nu.' Hij had een narratief nodig en vooral karakters om het aan op te hangen. En dus kwam hij met types als The Duke Of Waalwijk, The Enormous Wizard Zendor en hoofdrolspeelster Princess Discombobulatrix. Allemaal in meer of mindere mate op echte personen gebaseerd. Zo is de Duke of Waalwijk volgens Baas een 'shout out' naar drummer en goede vriend Mark Schilders. Alleen laat Baas zich over de persoon achter de femme fatale die zijn prinses is niet uit. 'Ze is een duivelsachtig seksueel karakter dat overal een spoor van vernieling en gebroken harten achter laat. Ach, die ontmoet iedereen wel eens in zijn leven.'

En die rare naam 'Discombobulatrix' is, zo weet Baas een Amerikaanse term voor het verkeren in hevige staat van verwarring.'

En dan een beetje grinnikend: 'Het loopt slecht af. Iedereen komt afgrijselijk aan zijn eind.'

Reinier Baas vs. Princess Discombobulatrix, BaasPex Productions.

Verenigen

Hoe gruwelijk en apocalyptisch het verhaal ook mag zijn, de muziek klinkt bovenal wonderschoon. Gespeeld door jazzmuzikanten, met uitzondering van een enkel door sopraanzangeres Nora Fischer gezongen nummer is Baas' compositie opgebouwd als een klassieke opera, waarin de componist steeds kleine ruimten open laat voor improvisaties. Het levert een prachtige combinatie op van gecomponeerde tot in detail uitgeschreven muziek met typische jazzimprovisaties. Schitterend hoe een eenvoudig motiefje steeds weer terugkeert. Bijzonder fraai zoals bijvoorbeeld de klarinet van David Kweksilber het duel aangaat met de basklarinet van Joris Roelofs. Elk van de veertien stukken kent een mooie spanningsboog, en als er in het afsluitende Lament een batterij strijkers bijkomen, voelt het echt alsof Reinier Baas iets groots heeft volbracht.

'Het hele project is ook een zoektocht hoe je de klassieke manier van componeren kunt verenigen met het maken van jazz en geïmproviseerde muziek.' Hij heeft veel gehad aan de balletmuziek van componisten uit de klassieke muziek, zoals Stravinsky en Prokofjev. 'Dat klinkt heel deftig. Bij klassieke muziek dacht ik ook altijd aan nette meneren. Maar die Stravinsky was echt een rebel hoor, en een zuiplap ook. Daar was niks deftigs aan.'

De tekenaar over hoofdfiguur Prinses Discombobulatrix: 'Ze is gebaseerd op een bestaand persoon. Een ex van Reinier. Een femme fatale, die nogal veel rookte, vandaar dat ze altijd met sigaret staat afgebeeld.' Beeld Typex

Verdiepen in partituren en orkestraties

En ja, ook de jazzmuziek kent componisten als Gil Evans en Maria Schneider die voor grote ensembles componeren, maar 'je bent echt gek als je voor dergelijke orkestrale werken niet eerst naar de klassieke muziek gaat kijken.'

Het zich zo grondig verdiepen in partituren en orkestraties is bijzonder voor een jazzgitarist, die toch gewend zijn aan korte partijen die vaak op gevoel worden geïmproviseerd. Maar hij heeft conservatorium gedaan en beheerst het notenschrijven. Zijn vader, Peter Baas, speelde contrabas in het Radio Filharmonisch Orkest. Hij draaide veel klassiek, maar ook Frank Zappa, Django Reinhardt, John Coltrane en Steely Dan.

En belangrijkst van allemaal voor zoon Reinier: Jimi Hendrix. 'Daarmee, met een greatest-hitsplaat van Hendrix, begon het voor mij allemaal. Ik vond alles aan hem geweldig. Die sound, die improvisaties, alles. Dat wilde ik ook leren.'

Baas speelde in schoolbandjes liedjes van de Red Hot Chili Peppers en had veel succes met zijn versie van Wonderwall van Oasis. Hoewel het hem veel aandacht van meisjes kostte, verschoof zijn aandacht richting jazz. Hij bestudeerde John Scofield, de gelauwerde jazzgitarist die net als Baas een voorliefde heeft voor 'een lekker goor geluid en gitaren waar van alles mis mee is'.

Het is met gitaren, zo stelt Baas, net als met mensen: er moet iets een beetje mis mee zijn anders is er geen reet aan. Veel jazz klinkt alsof iemand zijn huiswerk aan het doen is. Veel te netjes. Ik hou van de wat meer rebelse types zoals drummer Han Bennink, die gewoon op met zijn stokken op de vloer begint te rammen.'

Reinier Baas (links) en Typex. Beeld Ivo van der Bent

Op het conservatorium

Hij heeft ook niet zoveel op met die jazztypes die alleen maar hun best doen de solo's van John Coltrane na te spelen. 'En dan boos worden als je het einde van een nummer niet precies kent. Terwijl Coltrane zijn nummers zelf ook nooit hetzelfde speelde.'

Toch ging hij naar het Amsterdams Conservatorium. 'Als je nu als jazzmuzikant opgroeit is het haast raar wanneer je níét naar het conservatorium gaat. Je kunt er alles leren en je ontmoet gelijkgestemden.' Bovendien bood het Baas de gelegenheid om dankzij een uitwisselingsproject kennis te nemen van de New Yorkse jazzopleidingen. In 2009 studeerde hij een half jaar aan de Manhattan School Of Music en kreeg er meteen een 'schop onder zijn reet'. 'Daar leerde ik pas hoe belangrijk het is goed noten te kunnen lezen. Je moet muziek die je nooit hebt gezien meteen kunnen spelen. Als je geen noten kuntlezen, bellen ze iemand anders voor een opdracht.'

Baas was niet de enige van zijn generatie die veel opstak in New York. Ook saxofonisten Joris Roelofs (32) en Ben van Gelder (27) hadden er een goede leerschool. Beiden zijn prominent te horen in Baas' opera. 'Er is een erg sterke generatie jazzmuzikanten, waar ik graag mee werk. We kennen elkaar allemaal al zo'n jaar of tien en bellen elkaar ook om mee te werken aan platen of concerten als de mogelijkheid er is.' Dat wordt meestal bepaald door financiën. 'Zo prozaïsch is het. Iedereen belt elkaar graag, maar het hangt van de gages met hoeveel je uiteindelijk op het podium kan staan.'

Voor de uitvoering van Reinier Baas vs. Princess Discombobulatrix heeft Baas een mooi toertje kunnen regelen. Met visuals van Typex, al is die danzij andere verplichtingen niet bij de concerten aanwezig.

'Ongelooflijk eigenlijk, zoals we elkaar vonden en ook meteen begrepen.' Een en ander geschiedde tijdens een lunch met koningin Máxima. Beiden waren ten paleize uitgenodigd omdat ze op hun vakgebied een belangrijke prijs hadden gewonnen. 'Muzikanten, wetenschappers en sporters. De kampioen handboogschieten zat naast actrice Halina Reijn.' Hij ontmoette Typex pas na afloop. 'We zijn allebei verlegen, maar die lakeien bleven maar wijn inschenken, dus dat praatte wat makkelijker.' Geprikkeld door de ontmoeting kocht Baas de met de Willy VanderSteen Prijs bekroonde graphic novel die Typex maakte over leven en werken van Rembrandt, en werd razend enthousiast.

Ansicht Duke. Beeld Typex

Er vonden nog enkele ontmoetingen plaats, en de wens om Typex de vormgeving te laten verzorgen bij Baas' steeds ambitieuzer wordende project nam toe. 'Zijn tekeningen waren meteen raak, net als zijn idee om alles in een mooie doos aan te bieden. Hij is conceptueel zo sterk.'

Elk nummer heeft van Typex een eigen tekening gekregen, allemaal verzameld in een mooi uitgevoerd boekwerkje. Baas pakt het uit de trommel en begint te stralen. 'Ik kan niet wachten om met deze voorstellinghet podium op te gaan. Maar tsjonge, wat was het een hoop werk. Al dat geregel, daar heb ik wel een beetje genoeg van. Ik zou het eens fijn vinden als ik een mailtje kreeg van iemand die alleen maar zegt hoe laat ik waar moet zijn en wat ik moet spelen. Heerlijk. Gewoon lekker spelen, dat blijft toch het allermooiste.'

Princess Discombobulatrix

Reinier Baas maakte onder eigen naam al drie albums. Zijn tweede plaat, Mostly Improvised Instrumental Indie Music werd in 2013 bekroond met een Edison.

De opera Reinier Baas vs. Princess Discombobulatrix van Reinier Baas en Typex wordt de komende week een vijftal keer in Nederland uitgevoerd. In de zevenmansband zitten onder meer altsaxofonist Ben van Gelder, basklarinettist Joris Roelofs en trompettist Natanael Ramos. Ook zangeres Nora Fischer zal haar nummer Discombolula Re-appears ten gehore brengen. De door Typex gemaakte illustraties zullen groot in beeld worden gebracht.

De voorstelling is 23/9 voor het eerst te zien in Lantaren/Venster, Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden