Oog voor detail

Met een vlieger laat je iets dansen op een plek waar je zelf niet bij kunt, vlak onder de wolken

Veel van wat wij doen, voelen en vrezen, hebben kunstenaars al eeuwen opgemerkt. Wieteke van Zeil verbindt kunstdetails aan de actualiteit. Deze week: vlieger.

Detail uit Twee manzai dansers en vrouwen en kinderen vliegeren tijdens Nieuwjaar, 1875. Beeld Imageselect
Detail uit Twee manzai dansers en vrouwen en kinderen vliegeren tijdens Nieuwjaar, 1875.Beeld Imageselect

Ik weet heus wel dat kunst en het leven dwars door elkaar lopen. Mensen maakten altijd al kunst, dat ging over het leven en werd gebruikt om te leven. Dus het onderscheid dat je soms kunt voelen – alsof kunst iets extra’s is, voor op zondag, en voor een aparte plek, het museum – hoeft er helemaal niet te zijn. Kunst legt die gewone leefdingen alleen maar vast. Dan kunnen we zien dat die dingen ook gewoon waren in Japan in de 19de eeuw, bijvoorbeeld. Zoals bij deze vlieger.

Een boos kijkende strijder met vleugels hangt hoog in de lucht boven een tempel, voor een gebergte. Kraanvogels cirkelen eromheen zoals de kraaien en meeuwen op een drone afkomen; wat moet dat wezen hier! Er hangt nog een andere kleurige vlieger naast. Toen ik ze zag dacht ik voor het eerst in jaren weer aan dat glanzende vliegerpapier, aan de dunne stokjes waaraan je dat moest lijmen, aan de franje die je eraan plakte zodat de vlieger, eenmaal gevangen op de wind, heen en weer zou duikelen in de lucht als een levend dier. Een simpele techniek, ik weet niet eens of ik het op school leerde of ergens anders, die iets magisch teweegbrengt: je laat iets dansen op een plek waar je zelf niet bij kunt, vlak onder de wolken. Dat lukt twintig keer niet, maar die eenentwintigste keer, daar doe je het voor. Die paar seconden.

null Beeld Imageselect
Beeld Imageselect

Anoniem, Twee manzai dansers en vrouwen en kinderen vliegeren tijdens Nieuwjaar, 1875, Kleurenhoutsnede, crépon, 81 x 38 cm, Van Gogh Museum Amsterdam

En dat deden kinderen dus ook aan de andere kant van de wereld, lang geleden. In Japan al sinds de 8ste eeuw, trouwens. Bij festivals en rond Nieuwjaar dansten de mooie vliegers in de lucht, gemaakt van beschilderd washipapier, gehangen aan lichte stokjes van bamboe. Soms zijn het vogels, soms karpers, soms boze wezentjes om de slechte geesten weg te jagen. De symboliek past bij het ‘uitzoomen’ dat een vlieger doet: vliegeren brengt de wens op een gelukkig, gezond en geestelijk leven voor de kinderen tot uiting.

Deze vlieger is weergegeven in een speciale techniek: crépon. Het is een kleurenhoutsnede op papier, maar dat papier is nabewerkt met een structuurdruk, zodat het lijkt op stof. Je kunt die linnenachtige structuur in de detailfoto goed zien. Toen dit werk in het Van Gogh Museum bij de Van Gogh & Japan-tentoonstelling hing in 2018, vielen de kleuren op: fel en tegelijkertijd warm. Dat komt, lees ik terug in de catalogus, doordat er in deze tijd net nieuwe synthetische pigmenten van aniline en ecoline ontstonden. Japan was opengesteld na eeuwen isolement, daarmee gingen ook technische ontwikkelingen snel.

null Beeld Tate Britain
Beeld Tate Britain

Johan Zoffany, De Bradshaw familie (detail), 1769, Tate Britain Londen

Heel soms zie je een vlieger in oude westerse schilderijen – ik zag een jongetje vliegeren op een schilderij in Londen uit 1769 – maar de traditie komt uit het Oosten en is nog veel ouder dan de Japanse. In China bestond de vlieger al in de 5de eeuw voor Christus. Niet bedoeld als speelgoed, maar om boodschappen over te brengen en terrein te verkennen in de militaire wereld. De vroegste berichten die aan vliegers de lucht in gingen zijn ook al millennia oud. Over magie gesproken. Dat is het leuke van een vlieger tegenkomen in een kunstwerk: het herinnert er even aan dat de vlieger zélf natuurlijk kunst is.

Volg Wieteke van Zeil op ­Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden