AnalyseSocialemediaprotest

Met een legertje op sociale media kun je de wereld werkelijk veranderen

Een demonstrant in Den Haag bij een Black Lives Matter-protest.Beeld Getty Images, illustratie: Studio V

Black Lives Matter, K-popfans die een Trump-rally saboteren en Viruswaanzin. Het zijn drie bewegingen met een totaal andere achtergrond die één ding gemeen hebben: met hun grote bereik op sociale media krijgen ze daadwerkelijk iets voor elkaar.

Dat de groei van protestbewegingen en nieuwe media hand in hand gaan, wisten we al langer. De aanhang van Martin Luther King groeide aanzienlijk dankzij gedrukte media en radio. En de Amerikaanse protesten na de gewelddadige arrestatie van Rodney King in 1991 laaiden op nadat beelden van het politiegeweld op tv te zien waren geweest. 

Recenter nog boden sociale media een uitkomst voor burgerrechtenbewegingen in landen waar censuur en staatspropaganda de norm is. Tijdens de Arabische Lente, van 2010 tot 2012, speelde  Facebook een cruciale rol in de organisatie van de protesten tegen corrupte en dictatoriale regimes. De impact van sociale media leidde in diverse landen tot een social media blackout, een digitale blokkade van plekken waar burgers zich kunnen organiseren.

Hoe zit het met de burgerrechtenbewegingen die nu actief zijn op sociale media? Welk sociaal medium leent zich het best voor welke protestbeweging? En waarom?

Black Lives Matter op Twitter

Op 13 juli 2013 opende de Amerikaanse mensenrechtenactivist Alicia Garza laat op de avond haar Facebookpagina om een ‘open liefdesbrief aan zwarte mensen’ te schrijven. Met de tekst wilde ze, vertelde ze in latere interviews, haar machteloosheid over de vrijspraak van George Zimmerman in woorden vatten. Buurtwacht Zimmerman schoot Trayvon Martin, een jonge zwarte Amerikaan, onder verdachte omstandigheden dood. ‘Zwarte mensen’, sloot ze haar brief af, ‘ik houd van jullie, ik houd van ons.’ 

Haar goede vriendin Patrisse Colors deelde haar hartekreet en voegde daar de hashtag #BlackLivesMatter aan toe. Het was de eerste keer dat de hashtag op een sociaal medium verscheen.

Maar #BlackLivesMatter ging pas viraal toen de hashtag werd opgepikt door Black Twitter, een onlinegemeenschap van zwarte Amerikanen die dan al jaren op Twitter samenkomen om uiting te geven aan hun woede over politiegeweld en institutioneel racisme in de Verenigde Staten. 

Black Twitter had eerder (en later) ook met pakkende hashtags als #BlackGirlMagic en #OscarsSoWhite massaal aandacht weten te genereren voor ongelijkheidskwesties. Maar Black Twitter kaart niet alleen misstanden aan, het is ook een beweging die de zwarte cultuur viert, geestige plaatjes en filmpjes deelt en op luchtige wijze het gebrek aan diversiteit in de populaire cultuur de maat neemt. Destijds was voor deze onderwerpen in Amerikaanse media een stuk minder aandacht. 

Die duidelijke aanwezigheid van zwarte Amerikanen op Twitter is geen toeval: in 2015 publiceerde Pew Research Centre, een Amerikaans onderzoeksinstituut, een studie naar het socialemediagebruik van Amerikanen. In dat jaar was bijna eenderde van de Afro-Amerikaanse internetgebruikers actief op Twitter, tegenover eenvijfde van de witte Amerikanen. 

Er is geen eenduidige verklaring voor de relatief sterke vertegenwoordiging van zwarte Amerikanen op Twitter. Trendwatchers wijzen op het ‘open karakter’ van Twitter, waar profielen doorgaans zelden ontoegankelijk worden gemaakt voor anderen en niet alleen bevriende gebruikers je tweets kunnen lezen. Een zo groot mogelijk bereik kunnen krijgen, is een belangrijke voorwaarde om als beweging te groeien.

Volgens statistieken van Twitter werd in de eerste zes maanden na de dood van Trayvon Martin #BlackLivesMatter gemiddeld slechts dertig keer per dag gedeeld. Het duurde een jaar voordat de hashtag vleugels kreeg. Toen was de dood van een jonge zwarte man, de 18-jarige Michael Brown, aanleiding om de strijdkreet breder onder de aandacht te brengen. In de weken na Browns dood verscheen #BlackLivesMatter dagelijks gemiddeld 58.747 keer op Twitter. 

Sindsdien is Black Lives Matter in rap tempo uitgegroeid tot een mondiale protestbeweging, die demonstraties organiseert en vrijwel dagelijks een veelbesproken en massaal gedeeld Twitteronderwerp is. Volgens een recent onderzoek van Pew Research Centre is de hashtag alleen al tussen 26 mei – dag waarop George Floyd omkwam door politiegeweld – en 7 juni ruim 47.8 miljoen keer gebruikt op Twitter.

Willem Engel van Viruswaanzin.Beeld ANP, illustratie: Studio V

Viruswaanzin op Facebook

Viruswaanzin, een nieuwe actiegroep die zich verzet tegen de Nederlandse coronamaatregelen, geniet vooral via Facebook bekendheid. De aanhangers zijn onder meer tegen de anderhalvemeterregel, plaatsen vraagtekens bij de wetenschappelijke onderbouwing van de effectiviteit van RIVM-richtlijnen en hekelen het gebrek aan transparantie daarover.

Via Facebook riep Viruswaanzin aanhangers op om op 21 juni te komen demonstreren op het Malieveld. De actiegroep rekende op honderd tot enkele duizenden betogers. Maar omdat het programma, inclusief een dj-optredens, een ‘festival’ dreigde te worden, week de Haagse driehoek af van het demonstratierecht en werd de betoging verboden.

Als alternatief bood Viruswaanzin een vier uur durend online programma aan die zondag 21 juni live via Facebook werd gestreamd, met sprekers en dj’s. Diezelfde avond verscheen een filmpje op de Facebookpagina van Viruswaanzin, waarin voorman Willem Engel – eerder werkzaam in de biofarmacie en sinds tien jaar eigenaar van een dansschool – uitvoerig inging op de honderden arrestaties van mensen die toch naar het Malieveld waren getogen.

Opvallend aan de nieuwe protestbeweging is dat de boegbeelden en aanhangers vooral op Facebook actief lijken te zijn. Dat is niet vreemd: Facebook leent zich uitstekend voor het organiseren van evenementen waarbij, aan de hand van het aantal likes, ingeschat kan worden hoe groot de opkomst zal worden. Facebook biedt bovendien de mogelijkheid te livestreamen, een dankbaar alternatief als een demonstratie wordt verboden.

Dat de steun voor Viruswaanzin zich vooral op Facebook manifesteert, kan ook worden verklaard door te kijken naar demografische eigenschappen van de aanhangers. Dat zijn vooral mensen van middelbare leeftijd. In 2019 bleek uit uit onderzoek van onderzoeksbureau Newcom dat 52 procent van Nederlanders tussen de 40 en 64 jaar dagelijks gebruikmaken van Facebook, tegenover 30 procent van de 15- tot 19-jarigen. 

Ook in The Daily, de nieuwspodcast van The New York Times, stipte techjournalist Kevin Roose aan dat Facebook met name onder oudere en conservatievere socialemediagebruikers een geliefd platform is. Volgens Roose hanteren Facebook en Twitter  weliswaar dezelfde huisregels, zo mogen gebruikers geen nepnieuws verspreiden of oproepen tot geweld, maar houdt Facebook minder actief toezicht op naleving van die regels als het om berichten van politici gaat. 

Toen Twitter anderhalve maand geleden een waarschuwingslabel plaatste bij twee tweets van president Donald Trump, nam Facebook-voorman Mark Zuckerburg afstand van Twitter. Dit tot ergernis van Facebookmedewerkers, die uit protest een dag het werk neerlegden of ontslag namen.

In dat licht is misschien beter te begrijpen waarom juist Facebook een populair medium is voor mensen die alternatieve kanten van een kwestie willen lezen én delen. De kans is namelijk groter gelijkgestemde geesten te vinden en de mogelijkheid dat er van hogerhand wordt ingegrepen is veel kleiner.

Een eenzame Trumpsupporter in Tulsa. K-popfans hadden kaarten gereserveerd en kwamen daarna niet opdagen, hierdoor zat de arena maar halfvol.Beeld Getty Images, illustratie: Studio V

K-popfans op Twitter en TikTok

Waarom waren er op 21 juni zo veel lege stoelen tijdens de campagnebijeenkomst van Donald Trump? Het antwoord: K-popfans. Deze aanhangers van Koreaanse popmuziek zouden met gecoördineerde acties op Twitter en TikTok massaal kaartjes hebben gereserveerd, om vervolgens niet te komen opdagen. Lachen.

Maar wacht even: politiek actieve K-popfans? Aanhangers van het genre – wereldwijd 90 miljoen stuks, volgens het ministerie van Cultuur in Seoul – vielen tot nu toe vooral op door het haast religieus aanbidden van boy- en girlbands. Dit uit zich bijvoorbeeld in het dagenlang streamen van een nieuw liedje, om ervoor te zorgen dat het nummer zo hoog mogelijk in de hitlijsten terechtkomt, of in het massaal tweeten over hun favoriete acts én het belagen van mensen die het wagen kritisch over hun idool te zijn. 

Het online fanatisme is dé reden waarom op jaarbasis over een band als BTS, een zevenkoppige jongensband die in de VS al verschillende nummer-1-hits op zijn naam heeft, meer wordt getweet dan over Donald Trump en Justin Bieber samen.

Nieuw is dat deze ijver wordt ingezet om zich te mengen in politiek gevoelige kwesties. Sinds eind mei roeren K-popfans zich ook massaal in de Black Live Matter-beweging. Nadat de politie in Dallas burgers had opgeroepen beelden van illegale protestacties met een app te delen, plaatsten de fans massaal K-popfilmpjes. Ook werd met hetzelfde trucje de hashtag #WhiteLivesMatter gekaapt.

Hoewel ook andere K-popartiesten zich achter de BLM-beweging hebben geschaard, lijkt toch vooral BTS, de succesvolste K-pop-band, een voortrekkersrol te hebben gespeeld. De band en zijn productiemaatschappij Big Hit doneerden een miljoen dollar (900 duizend euro) aan verschillende Black Lives Matter-organisaties. Fans van de band, die zelf al een doneer-actie waren begonnen, riepen elkaar op het bedrag te evenaren - met een hashtag natuurlijk: #MatchAMillion.   

Dat bleek een makkie. Een woordvoerder van fangroep ‘One in an ARMY’ – de fans van BTS noemen zichzelf ‘leger’ – meldde twee dagen later dat fans 1,15 miljoen euro hadden gedoneerd.

Niet eerder spraken BTS en de fans zich zo uit. K-popbands staan juist bekend om hun apolitieke profiel, omdat hun fans verspreid zijn over de hele wereld. In 2018 sprak BTS-voorman Kim Nam-jun de Verenigde Naties toe met de tamelijk onschuldige boodschap dat iedereen zijn ‘eigen stem’ moest vinden. Hetzelfde jaar bood de band excuses aan nadat een van de leden een T-shirt had gedragen met een plaatje van een atoombom en een tekst over Koreaans patriottisme. Het shirt werd niet gewaardeerd in Japan.

Nu is de band meer uitgesproken. BTS riep zijn leger zelfs op te gaan stemmen op anti-racismepolitici en moedigde hen aan ‘te leren over racisme in de VS en in je eigen land’. Bij de miljoenen K-popfans in de Verenigde Staten, onder wie veel vrouwen en Amerikanen van Koreaanse afkomst – blijkt deze boodschap aan te slaan, misschien ook omdat ze zelf ook te maken hebben met racisme.

Volgens The New York Times zijn de acties ook een reactie op het oppervlakkige imago van K-popfans, maar de afgelopen jaren ging al vaker collectegeld naar traditionelere goede doelen, met name in de VS. Zo vreemd is de deelname aan het BLM-protest dus niet.

Geert Wilders

#ZwartePietMatters, twitterde PVV-leider Geert Wilders vorige maand – waarmee hij leek te refereren aan de BlackLivesMatterprotesten. Dat werd hem niet in dank afgenomen door Nederlandse K-Pop fans die Black Lives Matter een warm hart toedragen. Ze sloegen diezelfde dag terug op Twitter, en overspoelden het platform met filmpjes van K-Pop dansjes onder de hashtag #WildersDoesntMatter. Het gevolg: terwijl #ZwartePietMatters verdween uit de lijst van trending topics (de meestgebruikte termen op Twitter), voerde #WildersDoesntMatter diezelfde de lijst juist aan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden