kunstwerk van de week

Met dit gebakje herdenk je verzetsheld Willem Arondéus, als een soort tijdelijk monument

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: Sarah van Sonsbeeck liet een bijzonder gebakje op de menukaart van debatcentrum de Balie zetten.

Het taartje dat oorlogsheld Willem Arondéus herdenkt, werd op 4 mei in debatcentrum de Balie gepresenteerd.  Beeld Natascha Libbert
Het taartje dat oorlogsheld Willem Arondéus herdenkt, werd op 4 mei in debatcentrum de Balie gepresenteerd.Beeld Natascha Libbert

Het was mijn oom Tom die me de liefde voor gebak bijbracht. Hij was in mijn geboorteplaats banketbakker, aan de Gasthuisring. Geen grote zaak, wel een waar hij de beste worstenbroodjes van Brabant (en daardoor van heel Nederland) maakte. En gebak dus, in alle soorten en maten. Roomsoezen, appeltaart, tompoucen, you name it. Op verjaardagen kregen we dat steevast voorgeschoteld. Alles even romig, volumineus en overdadig. Zoiets zet een standaard in je maag en op de tong, maar meer nog in je hoofd en in het geheugen. Het blijft je bij. Het consumeren ervan is sindsdien niet minder geworden.

Dat Sarah van Sonsbeeck nu van gebak een kunstwerk heeft gemaakt, snap ik wel. Ook al is het een monument voor Willem Arondéus. Arondéus was kunstenaar, homo, verzetsheld – in willekeurige volgorde. Geboren in 1894 en gestorven op 1 juli 1943. Of preciezer, vermóórd op 1 juli 1943. Door de moffen. Met anderen werd hij, na te zijn verraden, opgepakt voor zijn deelname aan de beroemde bomaanslag op het Amsterdams bevolkingsregister, ruim drie maanden ervoor.

Ze kregen allemaal de doodstraf.

Naar later bekend werd mochten de gevangenen de laatste avond voor hun executie bij elkaar doorbrengen. Het schijnt ondanks alles een mooie bijeenkomst te zijn geweest. Misschien wel mede door de traktatie die Arondéus illegaal, want zonder bonnen, als galgenmaal had laten overkomen: Hollands schuimgebak. Afkomstig van een banketbakker uit Leiden.

null Beeld Natascha Libbert
Beeld Natascha Libbert

Onderzoek van Sarah van Sonsbeeck en het Amsterdamse debatcentrum De Balie heeft dat uitgewezen. De Balie was tijdens de oorlog onderdeel van een gevangenis en gerechtsgebouw aan de Weteringschans. In een van de cellen bleek de relatief onbekende Arondéus te zijn opgesloten. Niet zo vreemd dus dat afgelopen dinsdag 4 mei, op Dodenherdenking, het beoogde kunstwerk/monument werd gepresenteerd: een roze, driehoekig schuimtaartje, afgetopt met pistachekruimels en een framboos, verpakt in een kartonnen doosje met gedrukte opschriften en informatie.

Natuurlijk heeft Van Sonsbeeck even getwijfeld of een roze taartje de meest geëigende manier is om Willem Arondéus te herdenken. Het gaat immers om een executie. En daarbij: gebak en kunst, het is niet altijd een even overtuigende combinatie. Kijk de documentaire Kings of Pastry, uit 2010, nog maar eens terug. Zelden zoveel goedbedoelde, maar hilarisch gebeeldhouwde zoetigheid bij elkaar gezien.

Kings of Pastry Beeld
Kings of Pastry

Het Willem Arondéus-schuimtaartje is daarbij vergeleken een bescheiden huldebetuiging, passend bij de achtergrond van de naamgever. Dat uitgerekend hij destijds de Hollandse schuimtaart de gevangenis in had weten te loodsen. En dat in de concentratiekampen alle homo’s van de Duitsers een roze driehoek op hun kampkleding moesten dragen – vergelijkbaar met de bekendere Jodenster.

Van Sonsbeeck zegt al langere tijd op zoek te zijn naar ‘tijdelijke monumenten’. Ze vindt het een logische gedachte nu veel ‘statische monumenten’ hun beste tijd hebben gehad. Denk maar aan de in brons gegoten 17de-eeuwse Hollandse ‘zeehelden’ en de straatnaambordjes die aan vervanging toe zijn.

Komt bij dat volgens haar gedenken gebaat zou zijn bij actie. ‘Een handeling is beter, minder afstandelijk. Hoewel niet praktiserend, ben ik katholiek opgevoed. Met rituelen. Zoals je een verjaardag viert of elke ochtend koffie drinkt. Het dient een behoefte. De meeste monumenten zijn om naar te kijken, niet om aan te raken. Laat staan te consumeren. Maar door het op te eten, maak je het juist af.’

Waarschijnlijk had Arondéus de hardroze, driehoekige zoetigheid wel weten te waarderen. Schreef hij niet zelf: ‘Je moet niet te veel in bitterheid gedenken’.

Wie: Sarah van Sonsbeeck in samenwerking met De Balie

Wat: Willem Arondéus-schuimtaart

Wanneer: 2021

Waar: Sinds 4 mei op de menukaart van debatcentrum De Balie, Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden