Beschouwing

Met de vertaling van The Hill We Climb komt de sensitivityreader naar Nederland. En dat ligt erg gevoelig

null Beeld Deborah van der Schaaf
Beeld Deborah van der Schaaf

Met de omstreden vertaling van Amanda Gormans gedicht The Hill We Climb maakt de sensitivityreader binnenkort zijn entree in Nederland. Wat doet zo iemand precies en waarom? En zitten we erop te wachten?

Sensitivity reader: in de Verenigde Staten bestaat de term al een aantal jaar en ook in Groot-Brittannië en Duitsland is het fenomeen bekend. In Nederland hadden veel mensen tot voor kort nog nooit van het woord gehoord. Daar kwam verandering in door de discussie rond de vertaling van Amanda Gormans gedicht The Hill We Climb, dat ze voordroeg bij de inauguratie van de Amerikaanse president Joe Biden. De discussie spitste zich vooral toe op de vraag of beoogd vertaler Marieke Lucas Rijneveld vanwege haar witte huidskleur wel de aangewezen persoon was voor het vertalen van een tekst die over de zwarte ervaring in Amerika gaat. Daarop besloot Rijneveld zich terug te trekken.

Maar eveneens kwam naar voren dat de Amerikaanse agent die de licentierechten van Gormans werk verkocht, contractueel had laten vastleggen dat de vertaling door niet minder dan drie sensitivityreaders diende te worden gelezen, ongeacht de achtergrond van de vertaler.

Sensitivityreaders, ook wel diversity readers of beta readers genoemd (Ton den Boon, hoofdredacteur van de Dikke Van Dale, muntte bij Frits Spits in het radioprogramma De Taalstaat het Nederlandse alternatief ‘gevoeligheidslezer’), zijn lezers die persoonlijke expertise hebben op een bepaald gebied en daardoor extra alert zijn op onjuistheden, vooroordelen, clichés en andere onwenselijke beeldvorming, vooral over personen uit gemarginaliseerde groepen. Heidi Dorr, woonachtig in de Amerikaanse staat Vermont, was al jaren actief als freelanceboekredacteur toen uitgevers haar vroegen als sensitivityreader op te treden. Omdat ze als redacteur bij herhaling teksten onder ogen had gekregen waaruit, meestal geheel onbedoeld, vooroordelen of onkunde spraken, ging ze hier graag op in.

‘Ik acht het mijn taak als sensitivityreader om schrijvers ervan bewust te maken dat bepaalde termen, redeneringen en implicaties kwetsend kunnen zijn’, schrijft Dorr via e-mail. Zij beperkt haar sensitivityreading-activiteiten tot terreinen waarop ze persoonlijk ervaring heeft: seksisme, leeftijdsdiscriminatie, homofobie, moederschap, ouderschap bij lhbti-kinderen en nog een aantal zaken. ‘Ik neem geen opdrachten aan op gebieden als Native Americans, mensen van kleur of mensen met handicaps. Uiteraard wijs ik schrijvers erop wanneer ik in hun manuscript zaken tegenkom waarvan ik redelijkerwijs kan aannemen dat ze voor bepaalde groepen kwetsend kunnen zijn, maar ik suggereer vervolgens een sensitivityreader die gekwalificeerd is op dat gebied.’

null Beeld Deborah van der Schaaf
Beeld Deborah van der Schaaf

‘Cultureel toondoof’

Nu is het inwinnen van externe expertise natuurlijk zo oud als uit boekenvak. Door de jaren heen hebben schrijvers, vertalers en uitgevers de hulp ingeroepen van historici, psychologen, medici, juristen, politiemensen en andere specialisten om er zeker van te zijn dat de feiten in hun boeken kloppen. Maar behalve feitelijke onjuistheden kunnen boeken ook getuigen van wat men in kringen van sensitivityreaders wel aanduidt als ‘culturele toondoofheid’.

De geschiedenis van het fenomeen sensitivityreader gaat terug tot 2016. In dat jaar stuurde uitgeverij Harlequin (een imprint van uitgeefconcern HarperCollins) een aantal vooruitexemplaren rond van het binnenkort te verschijnen debuut The Continent van Keira Drake, een youngadultroman over een meisje dat op een fictief continent belandt, waar twee stammen al eeuwenlang met elkaar in oorlog zijn.

Al snel verschenen op Twitter en op lezersplatforms felle reacties waarin het boek als ‘kwetsend’ en ‘racistisch’ werd omschreven. Schrijver en uitgever boden geschrokken hun excuses aan en stelden de publicatie uit.

Waarschijnlijk niet toevallig was 2016 ook het jaar waarin er op internet lijsten van beschikbare ‘sensitivityreaders’ verschenen. Harlequin huurde vier van hen in en Drake besteedde een klein jaar aan het herschrijven van haar boek op basis van hun commentaren. Passages die door verontwaardigde lezers waren opgevat als stereotyperingen van enerzijds de Japanse en anderzijds de Native American-cultuur werden aangepast, evenals de positie van de vrouwelijke hoofdpersoon, die te veel de rol van de klassieke white saviour, de witte redder, zou hebben gehad.

Toen de aangepaste roman in maart 2018 verscheen, waren de reacties, in elk geval op Twitter, gemengd. Een aantal lezers bleef van mening dat het uitgangspunt van Drakes boek dermate fout was dat geen enkele aanpassing het kon redden. Anderen vonden dat de schrijver zich had laten gijzelen door politiek correcte censoren en haar intellectuele integriteit te grabbel had gegooid.

Vergelijkbaar was het lot van Amélie Wen Zhao, een Amerikaanse van Chinese afkomst. In de zomer van 2019 zou haar debuut Blood Heir, eveneens een fantasyroman bestemd voor de youngadultmarkt, verschijnen bij Delacorte Press (een imprint van Penguin Random House). Ook Zhao kreeg in de aanloop naar de publicatie het verwijt dat haar boek racistisch zou zijn. Zij bood publiekelijk haar excuses aan en leek zelfs het schrijverschap helemaal op te geven. Uiteindelijk besloot ook zij sensitivityreaders in te schakelen en herschreef ze haar boek. Het verscheen in november 2019 als begindeel van een trilogie.

Dat vooral schrijvers en uitgevers van kinder-, jeugd- en youngadultboeken gebruikmaken van de diensten van sensitivityreaders, is geen toeval. Hun doelgroep van minder ervaren lezers die nog volop bezig zijn zich een wereldbeeld te vormen, wordt als extra kwetsbaar gezien.

null Beeld Deborah van der Schaaf
Beeld Deborah van der Schaaf

Geheimhouding

De Britse jeugdboekenauteur en kunsthistoricus Eva Wong Nava maakte voor het eerst kennis met het fenomeen toen ze een boek schreef waarin een autistisch jongetje een hoofdrol speelde. ‘De uitgever stuurde mijn manuscript naar een lezer met expertise op het gebied van autisme. Toen ik me realiseerde dat dit deel kon uitmaken van het redactionele proces en me nader verdiepte in het werk van sensitivityreaders, besloot ik me aan te melden bij een uitgever. Ik heb als Britse van Chinese komaf immers inzicht in de ervaring van de Chinese diaspora.’

Sindsdien is Wong Nava actief voor alle grote Britse uitgeverijen en heeft ze romans van menige witte bestsellerauteur gelezen met het oog op vooroordelen over en stereotyperingen van Oost-Aziatische personages. Namen kan ze helaas niet noemen. ‘Sensitivityreaders moeten bij hun contract altijd een geheimhoudingsovereenkomst ondertekenen, wat betekent dat we ons niet mogen uitlaten over wat we precies voor wie doen. Maar ik kan bevestigen dat alle grote uitgeverijen in de VS en Groot-Brittannië – Penguin Random House, Macmillan, de Hachette Group, Simon & Schuster, HarperCollins – gebruikmaken van sensitivityreaders.’

De reden van de geheimzinnigheid, zo laten Wong Nava en anderen doorschemeren, is dat lang niet alle auteurs ervoor uit willen komen dat ze hun manuscripten op cultureel gevoelige zaken laten lezen, en al helemaal niet welke aanpassingen ze vervolgens hebben doorgevoerd. Zie de eerder genoemde ‘intellectuele integriteit’.

‘Maar de aard van ons werk is nadrukkelijk adviserend’, stelt Wong Nava. ‘Het is aan de auteur om te beslissen wat hij of zij met onze suggesties doet. De uitgevers en auteurs voor wie ik werk, staan in de praktijk overigens zeer open voor de oplossingen die ik aandraag.’

null Beeld Deborah van der Schaaf
Beeld Deborah van der Schaaf

Gevoelig

Mandy Williams werkt als redacteur bij een van de bovengenoemde grote uitgeverijconcerns. ‘Wij benaderen een sensitivityreader wanneer er sprake is van een manuscript met een gevoelig onderwerp. Als die met een leesrapport komt, brengen we hem of haar vervolgens in contact met de auteur. Die samenwerking werkt bijna altijd goed’, zegt zij.

De veronderstelling dat censuur op de loer ligt, spreekt Williams tegen. ‘Ik kan me voorstellen dat sommige auteurs het bedreigend vinden als ze te horen krijgen dat ze bepaalde dingen niet kunnen schrijven. Uiteraard mogen ze alle aspecten van de menselijke ervaring verkennen en is het ze toegestaan om in hun verbeelding in de schoenen van anderen te staan. Zelfs als dat mensen zijn met een andere achtergrond en uit een andere bevolkingsgroep. Maar ik denk dat een goede schrijver veel empathie moet hebben en een sterke wens om authentiek te schrijven. Sensitivityreaders zijn er niet om schrijvers te censureren, maar om hun werk te verbeteren, te verrijken, zo authentiek mogelijk te maken. In feite zijn ze een uitbreiding van de research die je als schrijver sowieso moet verrichten.’

Dat het fenomeen niettemin gevoelig ligt, blijkt na ons telefoongesprek. Mandy Williams heeft beloofd enkele auteurs te benaderen die over hun ervaringen met sensitivityreaders kunnen vertellen. Maar als we elkaar opnieuw spreken, lijkt ze streng te zijn toegesproken door haar superieuren. Ik mag de informatie uit ons gesprek gebruiken, maar ‘de bedrijfspolicy’ staat niet toe dat er namen worden genoemd: niet van auteurs, niet van haarzelf en niet van haar uitgeverij. Waarvan akte. Mandy Williams heet eigenlijk anders.

Argwaan

De terughoudendheid van haar uitgeverij is niet geheel onbegrijpelijk. Veel sensitivityreaders voelen zich kwetsbaar, niet in de laatste plaats omdat hun werk in de boekenwereld met een zekere argwaan wordt bekeken. Al in 2017 sprak auteur Francine Prose in een essay in The New York Review of Books de vrees uit dat boeken meer en meer zullen worden beoordeeld op de identiteit van de auteur, en minder op hun literaire merites.

Ze verwees naar de beslissing van een schoolbestuur in Mississippi om Harper Lees klassieker To Kill a Mockingbird van de leeslijst te halen, ‘omdat er taal in dat boek staat die mensen als ongemakkelijk kunnen ervaren’ (zoals het ‘n-woord’, HB). ‘Je zou kunnen betogen dat het een essentiële functie van literatuur is om mensen met ongemakkelijke zaken te confronteren’, aldus Prose, ‘maar dat argument zal het schoolbestuur wel niet op andere gedachten brengen.’ Verderop vroeg ze zich retorisch af of Madame Bovary en Othello dan verboden moesten worden, omdat Flaubert niet uit persoonlijke ervaring kon schrijven over het leven van een rusteloze, provinciale huisvrouw en Shakespeare niet zwart was. Haar collega Lionel Shriver deed er in hetzelfde jaar in The Guardian nog een schepje bovenop: ‘Op de dag dat mijn werk naar een sensitivityreader wordt gestuurd, stop ik per direct met schrijven.’

De Amerikaanse schrijver en tijdschriftredacteur Justina Ireland richtte in 2012 Writing in the Margins op, een organisatie die opkomt voor schrijvers uit gemarginaliseerde groepen. Onderdeel daarvan was ook een database van sensitivityreaders, vermeld met hun specialismen. Twee jaar geleden is Ireland gestopt de database te actualiseren, omdat sensitivityreaders naar haar oordeel vaak onheus worden bejegend, niet alleen door auteurs die niets van hen moeten hebben, maar ook door auteurs en uitgevers die wél gebruikmaken van hun diensten.

Ireland: ‘Ik heb meegemaakt dat auteurs kritiek kregen op hun boek en vervolgens klaagden dat de sensitivityreaders hun werk niet goed hadden gedaan. Alsof die een soort magisch schild vormen. Uitgeverij Harlequin heeft destijds, bij de promotie van de herschreven versie van Keira Drakes The Continent, de namen van de sensitivityreaders naar buiten gebracht om haar straatje schoon te vegen. Ondanks geheimhoudingsovereenkomsten en de morele verplichting om gemarginaliseerde stemmen te beschermen die zich bezighouden met gevoelig werk aan problematische teksten.’

null Beeld Deborah van der Schaaf
Beeld Deborah van der Schaaf

Hoewel sensitivityreading vooral een discussieonderwerp is in de Engelstalige wereld, is het fenomeen ook in Duitsland bekend. Vertaler Andrea Kluitmann bevestigt dat vooral grotere Duitse uitgevers gebruikmaken van sensitivityreaders. ‘Ze lezen manuscripten, maar geven ook cursussen op uitgeverijen. Zelf kreeg ik ermee te maken toen ik een aantal jaar geleden een Nederlands jeugdboek in het Duits vertaalde. Daarin speelde de Congolese gemeenschap in Vlaanderen een rol en uit bepaalde typeringen van Congolezen sprak een zeker, ongetwijfeld onbedoeld vooroordeel. Je hebt op dat gebied als vertaler natuurlijk minder bewegingsvrijheid dan als auteur, maar bepaalde zaken heb ik kunnen aanpassen zonder het verhaal geweld aan te doen.’

Ironisch genoeg kreeg de beoogde Gorman-vertaler Marieke Lucas Rijneveld eerder zelf te maken met het rode potlood van een als sensitivityreader optredende redacteur, toen haar debuutroman De avond is ongemak in Engelse vertaling verscheen bij uitgeverij Faber & Faber. De in Nederland decennia oude grap dat Hitler zelfmoord pleegde omdat hij de gasrekening niet kon betalen, zal de lezer in The Discomfort of Evening niet aantreffen.

Met de vertaling van The Hill We Climb, die voor 30 maart stond gepland maar waarvan de verschijningsdatum op dit moment onduidelijk is, maakt de sensitivityreader ook zijn entree in Nederland. De Amerikaanse agent van Amanda Gorman liet immers contractueel vastleggen dat er bij de vertaling drie sensitivityreaders betrokken dienen te zijn, los van de identiteit en achtergrond van de vertaler.

Voorzichtig

Nederlandse uitgevers en redacteuren staan niet te trappelen om commentaar te leveren op het fenomeen sensitivityreaders. Sommigen geven off the record blijk van een duidelijke scepsis. Ze zeggen te vrezen voor censuur en het ontstaan van een politiek hypercorrecte uitgeefcultuur. Maar niemand wil met die mededeling in de krant worden geciteerd, vanwege de te verwachten golf van hoon en haat. Een uitgever: ‘Ik zie niets in sensitivityreaders, maar ik heb gewoon geen zin in het gezeik dat ik over me heen krijg als ik dat hardop zeg.’

De meesten betrachten dan ook de nodige voorzichtigheid. Job Lisman, hoofdredacteur bij Prometheus, laat weten nooit iets met sensitivityreaders te maken te hebben gehad. ‘De eis van de agent van Gorman was in dat verband ook voor mij nieuw.’ Redacteur Marcella van der Kruk van Atlas Contact laat weten de term sensitivityreader alleen te kennen uit de internationale boekenwereld, maar er zelf geen ervaring mee te hebben.

Ook Mizzi van der Pluijm, directeur van uitgeverij Pluim, zegt nooit iets te maken te hebben gehad met sensitivityreaders vanuit Amerika, maar stelt dat ‘alle uitgaven voor publicatie door meelezers worden gelezen die veel over het onderwerp weten. Ook schrijvers hebben vaak hun vaste meelezers.’

Meer lezen?

Op deze pagina vindt u meer mooie (non-)fictie, achtergrondverhalen, interviews en pittige recensies.

Kritische vragen

Esther Hendriks, redacteur bij De Arbeiderspers, kreeg in 2017 te maken met enige ophef op sociale media rond het boek Negroland van Margo Jefferson, waarin de auteur terugblikt op haar jeugd in de bevoorrechte hogere zwarte klasse in Chicago. Hoe acceptabel was het dat dit boek, uitgegeven in de deftige Privé-domeinreeks, in het Nederlands ‘Negerland’ zou heten? (De titel bleef uiteindelijk onvertaald.)

Naar aanleiding van de kritische vragen over die titel groeide bij haar het besef dat meer expertise op het gebied van diversiteit noodzakelijk was. ‘We realiseerden ons dat we niet zozeer sensitivityreaders nodig hebben, die je af en toe inzet bij een project en die dus vanaf de achterbank mogen meekijken, als wel meer collega’s met een niet-westerse achtergrond, die bijdragen aan het hele uitgeefproces. Maar dat is een langetermijnproces, want het blijkt niet eenvoudig deze mensen te vinden. De opleidingen waaruit boekenvakkers voortkomen, zijn vrijwel volledig wit. Als je rondkijkt, zie je ook maar heel weinig vertalers en letterlijk nul erkende boekontwerpers met een migratieachtergrond. Daar werken we hard aan. Het is belangrijk dat we over een aantal jaar een serieus percentage werknemers en zelfstandigen met een niet-westerse achtergrond hebben in het boekenvak.’

Bij Meulenhoff hult men zich voorlopig in stilzwijgen. Dat de uitgeverij niet binnen de kortste keren een alternatieve vertaler plus een team van sensitivityreaders heeft kunnen presenteren, zegt vermoedelijk iets over de vijver waarin men zich nu genoodzaakt ziet te vissen. En ongetwijfeld ook iets over het intimiderende effect van de felle discussie die zich rond deze kwestie heeft afgespeeld. Eén ding is duidelijk: sensitivityreaders – het is een gevoelig onderwerp.

The Hill We Climb in andere landen

In enkele andere Europese landen staat de vertaling van The Hill We Climb inmiddels op het punt te verschijnen. De Franse uitgever Editions Fayard vond Lous and the Yakuza (artiestennaam van Marie-Pierra Kakoma) bereid om Gormans gedicht te vertalen (La colline que nous gravissons). Kakoma is een zangeres, rapper en songwriter van Congolees-Rwandees-Belgische komaf. In Italië verschijnt het gedicht bij uitgeverij Garzanti, onder de titel The Hill We Climb – Parole di coraggio, speranza e futuro. De vertaler is Francesca Spinelli, een witte Italiaanse. In Duitsland komt The Hill We Climb – Den Hügel hinauf uit bij uitgeverij Hoffmann und Campe. Vertalers zijn de zich als Duits-Turks omschrijvende auteur Kübra Gümüşay, de regelmatig over Afro-Duitse cultuur publicerende journalist Hadija Haruna-Oelker en Uda Strätling, die onder meer Emily Dickinson, Aldous Huxley en Marilynne Robinson vertaalde.

Vorige week maakte de Catalaanse vertaler van Gormans gedicht, Victor Obiols, bekend dat zijn uitgeverij, Univers uit Barcelona, het verzoek had gekregen uit te zien naar een andere vertaler, bij voorkeur ‘een vrouwelijke activist met een Afro-Amerikaanse-achtergrond’. Of het verzoek afkomstig was van Gormans agent of haar Amerikaanse uitgever, is onduidelijk. Univers was niet bereikbaar voor commentaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden