Met de fallus aan de wandel

Het nieuwste nummer van Armada, tijdschrift voor wereldliteratuur, illustreert een reeks artikelen over 'amputaties' met een vertaling van het verhaal 'De broodkist' van de Italiaanse schrijver Gabriele D'Annunzio....

Het geweld, zinloos of niet, dat krant en televisie dagelijks over ons uitstorten zal menigeen weerhouden van het kopen van een literair tijdschrift dat er nog een schep bovenop gooit. De werkelijkheid is immers al erg genoeg en kunnen schrijvers geen vrolijker onderwerp verzinnen? De redactie van Armada denkt er anders over en het resultaat is een honderdtal pagina's vol afgehakte ledematen, loslopende neuzen en geslachtsdelen 'in staat van onthechting'.

Armada heeft voor dit thema gekozen omdat zij in literatuur een mogelijke compensatie ziet van het fysieke leed dat mensen ten deel valt. Zonder in zachte sector-geneuzel te vervallen, stelt redacteur Ton Naaijkens in zijn inleiding dat literatuur 'als het ware therapeutisch' kan zijn. Literatuur is niet alleen een mooi verhaal of gedicht maar 'ook de materialisering van fantoompijn, de wederopstanding in de letter van wat afwezig is en niet verdwijnen moest.' Om deze reden verbaast Naaijkens zich over het feit dat nog niet eerder een poging is ondernomen om een literatuurgeschiedenis te schrijven aan de hand van de vele verminkte personages en tot personage gemaakte lichaamsdelen die de wereldliteratuur bevolken. Volgens zijn inventieve redenering zijn juist deze onvolledige figuren een perfecte metafoor voor de werking van literatuur. Literatuur gaat immers altijd over gemis en zoals Naaijkens terecht opmerkt: 'Gemis is de impuls van de verbeelding.'

David Rijser gaat in zijn erudiete bijdrage over de mythe van Marsyas nog een stap verder en stelt in navolging van Plato dat ook 'de liefde te vergelijken (is) met het gevoel van iemand van wie een lichaamsdeel is geamputeerd'. Maar wat als iemand geen arm of been maar net als Marsyas zijn huid moet missen? De metafoor strekt zich dan uit tot aan de menselijke ziel en de amputatie wordt een 'tragische beproeving waardoor de uiterlijke lelijkheid wordt afgeworpen en de innerlijke schoonheid geopenbaard'.

Dat dit doel ook met een andersoortige verminking kan worden bereikt laat Pieter de Nijs zien in zijn bijdrage over de Franse schrijver Alfred Jarry. Deze maakte in zijn romans de fallus tot een personage dat in zijn ontkenning eveneens dient 'als symbool voor het ontstijgen aan al het aardse'. Tot castratie kwam het bij Jarry niet, in tegenstelling tot hedendaagse auteurs als Ian McEwan en Angela Carter. Deze worden door Aleid Fokkema besproken in een artikel dat de lezer uitnodigt om 'met de fallus aan de wandel' te gaan.

Het overwegend historische karakter is een zwak punt van Armada, maar dit neemt niet weg dat Armada een succesvol vervolg is op het begin jaren tachtig gemaakte Literair paspoort en op de deelredactie Buitenlandse Literatuur van De Gids. Vanaf 1995 is Armada zelfstandig en heeft het bijzondere nummers gemaakt over uiteenlopende onderwerpen als 'vertalersverdriet', 'Arthur Schopenhauer' en 'indianen in de westerse beeldvorming'. De artikelen zijn doorgaans goed geschreven en afgezien van een enkele misser ('de referentialiteit van het lichaamsgebeuren') weet Armada het academische jargon vakkundig te vermijden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden