Muziek Lili Boulanger

Met de dood voor ogen componeerde de 23-jarige Lili Boulanger in 1917 haar fenomenale Psalm 130. Zaterdag klinkt het in Amsterdam

De muziek begint als de schildering van een loopgraaf. Lage orgeltonen en een zachte pauk smeren modder uit. Cello en tuba kreunen, bijval komt van gesmoorde hoorns. Maar opeens, in maat 7, is de contrabas de ellende beu. Hij slingert een kreet de lucht in, van de lage es helemaal tot aan de hoge g. Uit de diepste diepten roep ik tot U, o Heer!

Franse componist Lili Boulanger (1893-1918). Beeld Hulton Archive

Gelovigen herkennen natuurlijk Psalm 130, De profundis clamavi ad te, Domine. Bij componisten is de tekst al eeuwen populair, van Sweelinck tot Bach en Mendelssohn. Mooie stukken hebben de mannen geschreven, daar niet van. Maar niemand heeft de Bijbeltekst over rampspoed en hoop zo in de kern geraakt als een jonge Française van 23 die in 1917, hartje Eerste Wereldoorlog, een briljante partituur aflevert.

Lili Boulanger. Haar psalm zal zaterdagmiddag in het Amsterdamse Concertgebouw de oren opnieuw verbijsteren. Voor Du fond de l’abîme, vanuit het diepst van de afgrond, trekken twee zangsolisten, het Groot Omroepkoor en het Radio Filharmonisch Orkest een aangrijpende 25 minuten uit.

Het is Lili Boulangers magnum opus. ‘Een jaar later was ze dood’, zegt Klaas Stok, de koorleider die het Groot Omroepkoor noot voor noot heeft geprepareerd. Ook zijn verstand staat stil bij de vraag hoe iemand van haar leeftijd zo'n fenomenale klankwereld op papier krijgt. ‘In haar psalm zit een onthutsende expressie.’

Soirées

Wie het korte leven ontrafelt, ontdekt dat Lili Boulanger (1893-1918) haar afkomst mee had. Als peuter drentelt ze rond op de muzikale soirées van haar ouders. Tout Paris schuift aan bij vader Ernest, zangdocent en componist, en moeder Raisa Misjetskaja, een zingende prinses uit Sint-Petersburg. Ook Lili’s vijf jaar oudere zus, Nadia, is uitzonderlijk muzikaal.

Lili speelt viool, cello, harp, piano en orgel. Naast Frans spreekt ze Russisch, Duits en Italiaans. Ze besluit te gaan componeren en wint in 1913, als eerste vrouw, de Prix de Rome . Eerdere winnaars van deze illustere studiebeurs voor Franse componisten dragen namen als Bizet en Berlioz. Mademoiselle Boulanger, schrijft een muziekperiodiek, toont in haar cantate Faust et Hélène ‘reeds een gelukkige voorliefde voor doorzichtige melodieën’ en een ‘verbazingwekkende ader voor theater'.

Zo’n enorm talent – en dan zo’n jammerlijke gezondheid. ‘Ik kan haar muziek niet los zien van haar tragische lot’, zegt dirigent Ed Spanjaard, specialist in Frans repertoire. Hij draagt Boulangers muziek in het hart sinds hij Psalm 130 een kwarteeuw geleden heeft gedirigeerd.

Doem

Lili’s hemeltergende lot: als ze twee is raakt haar immuunsysteem ontregeld. In de jaren daarna sleept ze zich van infectie naar operatie naar kuuroord. In 1916 vertelt een arts haar dat ze nog hooguit twee jaar heeft te leven.

‘Die aangekondigde dood’, zegt Ed Spanjaard, ‘werpt een doem over haar muziek die het unieke karakter misschien verklaart. De psalm heeft een duistere zuigkracht die ik in de heldere Franse traditie niet kan plaatsen.’

Klaas Stok, naast koordirigent ook kerkorganist, determineert toch flintertjes invloed. ‘Ravel, maar weerbarstiger. Dissonanten uit de Franse orgelschool. Maar waar ze ook vandaan haalt, ze smeedt het om tot een persoonlijk idioom.’

‘À la mémoire de mon cher Papa’, staat boven de partituur van Psalm 130, ter herinnering aan mijn lieve vader. Maar Ernest Boulanger was toen al 17 jaar dood. Het bracht een biograaf aan het speculeren over de vraag of Lili met haar eerbetoon wellicht een tweede oogmerk had. Misschien schreef ze alvast haar eigen begrafenismuziek, zoals wel meer componisten deden. Wie weet leefde ze in oorlogstijd mee met de jongens die door de loopgraven werden verzwolgen.

Tot het einde

Hoe dan ook, zegt Klaas Stok, de psalm klinkt emotioneel en doorleefd. ‘Qua stemgebruik doet ze vondsten. Soms zingen vrouwen in het koor lager dan mannen, wat een zeldzaam timbre oplevert. Prachtig is ook de passage waarin ze bij wijze van kleureffect een plukje koorzangers naast het orgel plaatst. Dan hoor je de hoop op verlossing stralen. Toch grijpt ze aan het slot weer terug op dat donkere, troosteloze begin.’

Niet gek, misschien, met de dood voor ogen. Lili Boulanger zal tot op het sterfbed componeren. Haar laatste noten dicteert ze aan zus Nadia. Het is een eeuwenoud gebed, Pie Jesu, de smeekbede aan Jezus om de doden rust te gunnen. Een engelenstem stijgt uit boven orgel, harp en strijkkwartet.

Ed Spanjaard zucht. Hij is ervan overtuigd: ‘Als Lili Boulanger tijd van leven had gehad, was ze uitgegroeid tot de grootste vrouwelijke componist van de 20ste eeuw, kaliber Ravel en Stravinsky.’

Lili's zus Nadia Boulanger dirigeert het orkest van the Royal Phillharmonic Society tijdens een repetitie in 1937. Beeld Getty Images

Muziek van Lili Boulanger, Bach/Webern, Ravel en Stravinsky. Solisten, Groot Omroepkoor, Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Edward Gardner. Amsterdam, Concertgebouw, 10/11. Vanaf 14.15 uur rechtstreeks op NPO Radio 4.

CV Componist Lili Boulanger

1893 geboren in Parijs

1895 immuunsysteem raakt ontregeld

1901 debuteert als violist

1909 besluit componist te worden

1913 wint Prix de Rome

1917 voltooit Psalm 130

1918 overlijdt op 24-jarige leeftijd

Nadia, de componistenkneder

In het gezin-Boulanger liep een tweede muzikale dochter rond: Nadia. Ook zij componeerde, maar dat vak zette ze na de dood van Lili op een laag pitje. Dát niveau, wist Nadia, zou ze toch nooit halen. Met succes ging ze aan de slag als docent. Sterker, in haar lange leven werd Nadia Boulanger (1887-1979) de grootste componistenkneder die de 20ste eeuw gekend heeft. Bij honderden stroomden ze naar Parijs, om bij haar de fundamenten van het ambacht te leren. Ze kreeg niet de minsten in haar klas, van dirigent-componist Leonard Bernstein tot tangokoning Astor Piazzolla en minimalist Philip Glass. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.