Met Coleman op een kluitje in een telefooncel

Tegen het einde van de jaren vijftig was jazzmuziek aardig gepolijst geworden. Alles leek gaaf en gelikt - tot Ornette Coleman kwam....

Coleman bleef trouw aan kleine akoestische bezettingen tot het midden van de jaren zeventig, toen hij zijn elektrische band Prime Time formeerde. In opnamen uit 1971 en '72 voor Columbia kun je de overgang horen aankomen. The Complete Science Fiction Sessions bevat de lp's Science Fiction en Broken Shadows, één niet eerder uitgebracht stuk en een alternate mix.

De meeste stukken werden in 1971 vastgelegd met vrienden van vroeger: de trompettisten Don Cherry en Bobby Bradford, de drummers Edward Blackwell en Billy Higgins, bassist Charlie Haden en Ornette's alter ego op tenorsax, Dewey Redman. Ze worden in allerlei combinaties ingezet, inclusief een septet en een herschepping van het klassieke kwartet: Coleman, Cherry, Haden en Higggins. Ze klinken minstens zo goed, vaak zelfs scherper en intenser dan in hun beginjaren. De leider kwam zoals gebruikelijk met pakkende thema's, zoals het vrolijke School Work dat later als Theme From a Symphony tot Prime Time's herkenningsmelodie promoveerde.

Er zat verandering in de lucht. In aanstekelijke stukken hoor je hoe de muzikanten bereid zijn álles uit te proberen. Zo speelt Haden in Rock the Clock een rockend bas-ostinato door een pulserend wahwah-pedaal. De in Bombay geboren Asha Puthli beweegt zich traag-sensueel door twee ballads/klaagzangen, bijgestaan door prachtige blazersdissonanten. Alleen de neobeatnikvoordracht van dichter David Henderson in het titelstuk Science Fiction komt niet uit de verf.

Nog gekker is de laatste sessie uit 1972, die twee songs oplevert met Ornettes oude maatje uit Texas, Webster Armstrong. Hij wordt begeleid door een jazzkwartet, een van bladmuziek spelend blaaskwintet, pianist Cedar Walton en Jim Hall, de eerste van een lange reeks elektrische gitaristen waarmee Coleman zou werken. Als blues- en balladzanger is Armstrong niet bijzonder, maar in het jumpende Good Girl Blues hoor je de drukke mengelmoes van Prime Time in embryo-vorm: een veelvoud van simultane benaderingen van een en dezelfde, plooibare melodie. Saxofoons die de zangstem schaduwen, traditionele blues-licks op gitaar, een kwebbelend blaaskwintet - het roept het beeld op van een telefooncel waarin tien man op een kluitje zijn samengeperst.

Dergelijk fascinerend contrapunt ontbreekt grotendeels in Skies of America (1972) en dat is ook een reden waarom Colemans enige symfonische werk nogal tegenvalt. Hij is melodisch te sterk om niet een paar sterke songs te bedenken, maar hij maakt zelden gebruik van de mogelijkheden van deze grote bezetting. Zwiepende strijkers domineren, en in slow motion hebben ze onbetwist grandeur, maar bij elkaar genomen leveren al die korte stukjes weinig op. Je kunt er zonder veel schade de shuffle-knop van de cd op loslaten. Alleen van Colemans late entree als improviserende solist gaat echt dramatische spanning uit.

Dat hij betere blazers- dan strijkers partijen schrijft, is geen verrassing, maar de blazers worden pas in het slotstuk ten volle ingezet, in een geagiteerd tempo met trage strijkers. Dat contrasterende effect heeft critici verleid tot misplaatste vergelijkingen met Charles Ives, net als de handgesponnen vioolpartijen associaties kunnen oproepen met Amerikaanse folksymfonici als Carl Ruggles, Roy Harris of Charles Seeger. Maar in alle gevallen waren die eerder én beter dan Coleman.

Een bijkomend probleem is dat het orkest de lenige frasering mist die nodig is om Colemans muziek tot leven te wekken. Skies of America is geen meesterwerk, maar verdient een betere uitvoering. Klassiek opgeleide muzikanten zijn tegenwoordig veel beter toegerust voor een stuk als dit. Nu Skies of America af en toe weer live te horen is, wordt het tijd voor een nieuwe cd-versie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden