Met bonzend hart

Krekeltje komt tot late inkeer

In zijn brieven aan schrijfster Hella Haasse laat acteur Willem Nijholt zich van zijn beste kant zien: levendig, serieus en openhartig.

Ze zitten er nog tussen, zinnen als kreetjes ('O Hella!'), en uitroepen van verbazing die gespeeld ogen ('O jee, morgen ben ik jarig. Dan word ik eenenzeventig'), maar uit de brieven die Willem Nijholt (Gombong op Java, 1934) heeft gebundeld in Met bonzend hart treedt ook een beduidend krachtiger, serieuzer en talentvoller scribent naar voren dan we veertien jaar geleden konden vermoeden. Toen verscheen Met niks begonnen, de briefwisseling tussen Gerard Reve en een wat glibberige Nijholt, die niet goed raad wist met de verliefdheid van de Volksschrijver.

Geen hoogstandjes, die brieven, maar ze waren nooit geschreven met het oog op publicatie en hadden misschien beter in portefeuille kunnen blijven. Dat Nijholt nu wezenlijke brieven kan en durft te schrijven, heeft behalve met levenservaring en gegroeid zelfvertrouwen ook te maken met de adressante van Met bonzend hart, de schrijfster Hella S. Haasse (1918), voor wie Nijholt groot respect heeft, maar die anderzijds ook goed en graag luistert, wat bij Gerard Reve een chronisch onderontwikkelde faculteit was.

Haasse heeft de veelzijdige acteur en zanger in 2004 naar zijn herinneringen gevraagd, en hem tussentijds gebeld. Het resultaat is derhalve een eenzijdige correspondentie, die een levendig zelfportret oplevert van een man die is behept met een heftig temperament, die net als Haasse zijn jeugd in Nederlands-Indië doorbracht en die later, net als zij, met de grote cabaretier Wim Sonneveld heeft samengewerkt.

Waarom heeft hij nooit eerder de tijd genomen om al die herinneringen te ordenen en op te schrijven, vraagt hij zich onderweg af. Luiheid? Moeheid? Te oppervlakkig van geest? 'Krekeltje dat maar door 't leven huppelt en te láát, te láát zich bezint?' Schaamte of angst om voor ijdel te worden versleten? Het moet een combinatie zijn. Maar aangespoord door Haasse, en noodgedwongen in een periode van rust omdat hij op zijn zeventigste keelkanker heeft, is hij er voor gaan zitten.

Anders dan zij, die in 1938 als 20-jarige naar Nederland kwam, maakte Nijholt als kind de oorlog in een Japans interneringskamp mee, om pas in december 1945 vrij te komen. Er zijn dus ook verschillen tussen de twee, en dat is voor de voyeuristische lezer een voordeel, want Nijholt voelt zich gedwongen zijn vriendin alles goed uit te leggen. Dat doet hij in een levendig parlando, alsof het een voorstelling is.

Schitterend is het verhaal over de goeiige overdagse oppas Kollo (die 's avonds weer de petoet in moest, omdat hij een moord had gepleegd, een bloedstollende), maar ook dat over de eerste keer film kijken (Deanne Durbin in de openluchtbioscoop in Semarang, de betovering van een andere wereld), en de eerste toneelervaring in Nederland (Ank van der Moer in De koopman van Venetië, de ontdekking van de macht die een acteur over het publiek kan hebben).

Hij weet alles nog precies - of anders komt het nauwkeurig voor zijn geestesoog terug, en hij vertelt er met smaak over. Tevens krijgt Haasse te horen van welke boeken de kritische lezer Nijholt de laatste jaren heeft genoten. Hij blijkt een fan te zijn van Kaváfis, Julian Barnes, Philippe Besson en (net als Haasse) van onze Willem Brakman, niet verwonderlijk omdat ook die technisch vakmanschap paarde aan een groot gevoel voor theater.

Tussen de bedrijven door krijgt een aantal BN'ers een veeg uit de pan: de Opgeblazen Pad die Mart Smeets heet, regisseur Erik Vos, kleinkunstenaar Jos Brink (volgens Wim Sonneveld een bráákmiddel, zo weet Nijholt nog goed), en de afschuwelijke collega die hij na twintig jaar samenwerken nóóit meer hoeft te zien. Fantastisch laat Nijholt zijn woede aanzwellen, tot die zich na enkele pagina's ontlaadt in de naam van de geplaagde. Je zult maar Gerrie van der Klei heten.

Onder

de verstilde brieven horen die over zijn moeder, die veel ellende moest doorstaan voordat zij op haar 54ste overleed. Behalve een zelfportret van de zoon is Met bonzend hart een bewogen eerbetoon aan haar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden