NieuwsCoronasteun

Met alleen boekverkoop komen schrijvers de coronawinter niet door

De Auteursbond en het Letterenfonds vragen minister Ingrid van Engelshoven om steun voor schrijvers van romans, poëzie, scenario’s, kinderliteratuur én hun vertalers. 

Dichters Maureen Ghazal, Elten Kiene, Wessel Klootwijk, Elfie Tromp en Dean Bowen dragen zaterdagmiddag voor boekhandel Van Gennep in Rotterdam voor uit de bundel Lockdown - gedichten voor een ongewone tijd. Schrijvers en dichters halen gewoonlijk naast het schrijven hun inkomsten uit lezingen geven, in opdracht schrijven, debatten leiden en schrijfcursussen geven. Dat werk is nu weggevallen.Beeld Pauline Marie Niks

Kinderboekenschrijver Martine Letterie (61) grijpt voor haar historische romans vaak naar gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog. Aan de lange lijst met titels voegde ze dit herdenkingsjaar een nieuwe toe: Wij blijven bij elkaar, het relaas van de zes kinderen uit het Joodse gezin Birnbaum die wonderwel alle zes de vernietigingskampen van de nazi’s overleefden. De jeugdroman (12 jaar en ouder) verscheen in maart als opmaat naar een druk voorleesseizoen: alle scholen in Nederland wilden wel iets rond het 75-jarig jubileum van de Bevrijding.

‘Normaal bezoek ik twee dagen per week scholen om het lezen te bevorderen’, zegt Letterie aan de telefoon. ‘Maar ik had er nu vier per week gepland van half maart tot 5 mei. De mensen van de Schrijverscentrale, die bij optredens bemiddelen, hadden al gezegd: dit wordt jouw jaar.’

Het ging anders. ‘Ik ben de honoraria voor al die optredens misgelopen. En dat is niet het enige. Vaak gaan de kinderen na een schoollezing naar de bibliotheek om mijn boeken te lenen. Ook dat gebeurde nu niet en zo loop ik ook het leengeld mis. Hoeveel dat is weet ik pas volgend jaar, als de afrekening van 2020 komt.’

Hoezeer de coronacrisis musea, bioscopen, theaters en concertzalen in problemen brengt, is overal te zien: als de lichten niet helemaal uit zijn, staat de deur er slechts op een kier, omdat maar weinig bezoekers zijn toegestaan. Hoe schrijvers van romans, poëzie, scenario’s, kinderliteratuur én hun vertalers getroffen zijn, is op het eerste gezicht minder duidelijk. Uitgeverijen brengen nog steeds romans en dichtbundels uit en de boekwinkels zijn opengebleven, is het niet in de winkelstraat, dan wel online.

Maar de verkoop van boeken is slechts voor een minderheid van 115 auteurs (inclusief thriller- en kookboekenschrijvers) voldoende om boven het minimuminkomen uit te komen, zegt Maria Vlaar, voorzitter van de Auteursbond. De duizenden anderen in het vak hebben naast het schrijven een baan of een gemengde praktijk van lezingen geven, in opdracht schrijven, debatten leiden en schrijfcursussen geven. ‘Veel van dat werk is weggevallen en komt ook nog niet echt terug’, zegt Vlaar. ‘Ik verwacht in de winter grote klappen als de spaarrekeningen van mensen op zijn. Sommigen van onze leden denken na over omscholen.’

Het is de typische beroepspraktijk van wat in beleidstaal van de cultuursector de ‘makers’ heten: acteurs, schrijvers, musici, decorontwerpers en zoveel anderen die nergens in vaste dienst zijn, maar als zzp’er werken. Hun lot komt maandag ter sprake in het Tweede Kamer-debat over de cultuurbegroting. Voor de grote gesubsidieerde instellingen en gezelschappen is de coronasteun namelijk redelijk op orde in het tweede noodpakket van 482 miljoen euro. Maar de vraag is of de kleine 50 miljoen euro die minister Ingrid van Engelshoven (D66) daarvan heeft gereserveerd voor makers in alle disciplines wel genoeg is.

Toen op 12 maart het culturele leven plat ging, was dichter Ingmar Heytze (50) net een week eerder in een koophuis getrokken – ‘en dan geef je met alles erop en eraan altijd meer uit dan je verwachtte’. Van dichtbundels kun je geen huis kopen, rekent hij snel voor. ‘Als ze 20 euro kosten krijg ik daar 2 euro van. Van een bundel verkoop ik in drie jaar zo’n drieduizend exemplaren. Dat is dus 6000 euro. C. Buddingh’ zei ooit: ‘Ik kan ervan roken, maar niet meer dan twee kistjes sigaren per jaar.’’

De afzeggingen van optredens en opdrachtgedichten voor symposia kwamen snel binnen, en de lege agenda leidde tot ‘ontworteling’, zegt Heytze. ‘Met poëzie sta je toch achteraan, was mijn gevoel. Mijn beroepstrots was even weg: ik ging mijn spaargeld tellen en kwam tot de conclusie dat we volgend jaar september het huis moesten verkopen. Maar gelukkig verdween dat gevoel in juni. Toen er weer wat mocht, deed ik optredens in Den Bosch en ik wist ik meteen weer waarom ik het al dertig jaar mooi vind om dit te doen.’

Dichter Ingmar Heytze tijdens zijn optreden in 2019 op de 37ste Nacht van de Poëzie in TivoliVredenburg in Utrecht.Beeld Hollandse Hoogte

De financiële steun aan schrijvers loopt sinds de zomer via twee kanalen: de Auteursbond en het Letterenfonds, dat een van de zes rijkscultuurfondsen is. De bond heeft 500 duizend euro te verdelen aan inkomenssteun, afkomstig uit het Steunfonds Rechtensector waarin een bijdrage is geleverd door Lira, de organisatie die vergoedingen afhandelt voor gebruiksrecht van literaire en andere teksten, en door het ministerie van Cultuur. Het Letterenfonds heeft dit jaar vier miljoen euro extra aan steun verdeeld, waarvan de helft rechtstreeks naar schrijvers ging en de andere helft naar literaire festivals en organisaties (waarvan ook weer een deel is terechtgekomen bij makers).

Het Letterenfonds heeft beurzen van 2500 euro verstrekt aan schrijvers om te investeren in nieuwe manieren om hun werk (online) te presenteren. ‘Ik heb er een goede koptelefoon, microfoon en geluidskaart voor mijn computer van gekocht’, zegt dichter Heytze. ‘Dat betaalt zich nu ook uit in de dichtersles die ik online geef.’

Met de steun uit het noodpakket voor 2021 wil het Letterenfonds zulke beurzen voortzetten, maar het denkt ook aan nieuwe regelingen, zegt Greetje Heemskerk, hoofd van de afdeling Binnenland. ‘We willen uitgevers aanmoedigen buitenlandse boeken te blijven vertalen naar het Nederlands. Tien jaar geleden zagen we dat in de economische crisis snel afnemen, wat vertalers in problemen bracht. Daarnaast willen we kijken hoe we kleinschalige optredens in boekwinkels en bibliotheken kunnen steunen.’

De Auteursbond heeft tien dagen geleden in een eerste van drie rondes inkomenssteun gegeven aan 67 schrijvers. Het gaat om eenmalige uitkeringen van gemiddeld 2580 euro. Hoezeer daar behoefte aan is bleek uit de 246 aanvragen. Om dit hulpkanaal ook volgend jaar open te houden, dringt onder meer de Auteursbond er bij Van Engelshoven op aan een nieuwe bijdrage te doen. Voor nu is de bijdrage fijn, zegt Letterie, die net als Heytze door de Auteursbond en het Letterenfonds is gesteund. Maar haar agenda met optredens is ook na de jaarwisseling nog erg leeg. ‘Het lijkt wel of niemand boekingen durft te doen, omdat we niet weten of het wel kan doorgaan.’

Het is overigens toch nog een beetje haar jaar geworden: in september won Martine Letterie de Thea Beckmanprijs (1000 euro) voor de beste historische jeugdroman.

Omzetdaling voor zzp’ers

Hoe zwaar zzp’ers in de cultuursector precies zijn getroffen is nog niet te zeggen. Maar de voortekenen zijn slecht. Het Centraal Bureau voor de Statistiek berekende op verzoek van de Tweede Kamer de daling in omzet: 65,5 procent van de zelfstandigen in de culturele sector heeft in 2020 te kampen met omzetdaling en die bedraagt gemiddeld 69,4 procent. Voor alle zzp’ers liggen die getallen iets lager: 57,6 procent kampt met een daling van gemiddeld 57 procent.

In het Tweede Kamer-debat komt ook de toekomst aan de orde van instellingen die talenten in de podiumkunsten begeleiden. Zowel voor theatermakers die na de toneelschool het vak in gaan, als voor jonge amateurs die de urban en popmuziek in willen, dreigen subsidies weg te vallen. Niet omdat de instellingen slecht zijn, maar omdat er net te weinig budget is. De vraag is of de Kamerleden nog op de cultuurbegroting een potje vinden waarmee ze hun kunnen redden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden