INTERVIEW

Mensen, wij zijn een piepkleine levensvorm

Het is een voorrecht deel te mogen uitmaken van zoiets moois als het heelal, zegt sterrenkijker Govert Schilling ter gelegenheid van de verschijning van zijn 50ste boek.

Sterrenkijker Govert Schilling Beeld Masha Osipova

In het midden van zijn werkkamer, in een oud stadspand in hartje Amersfoort, staat de witte telescoop die Govert Schilling kocht toen hij een jaar of 15 was, met het geld dat hij op zaterdag bij Albert Heijn bij elkaar had gespaard. 'Mijn vader was hoofd der school in Maarssen en wij woonden naast die school. Elke heldere avond sleepte ik mijn kijker naar het schoolplein. Kraters op de maan kun je ermee zien, de ringen van Saturnus, nevels, poolkappen van Mars. Toen duidelijk werd dat mijn interesse in sterrenkunde serieus was, kwam mijn vader opeens ook met een telescoopje aanzetten dat hij al jaren bleek te hebben; samen met een vriend gekocht toen hij op de middelbare school zat, net als ik.'

Was je vader trots toen jij van de sterrenkunde je beroep maakte?

'Hij vond het wel leuk. Alleen heeft mijn belangstelling voor sterrenkunde er ook toe bijgedragen dat ik me na die middelbareschooltijd langzaam maar zeker heb losgemaakt van mijn religieuze achtergrond - ik kom uit een streng protestants-christelijk milieu. En dat vond hij minder leuk. Hij is in 2006 overleden, mijn moeder leeft nog, zij houdt bij wat ik zoal doe.'

Wat Govert Schilling (58) zoal doet: het heelal in de gaten houden voor de Volkskrant, al meer dan dertig jaar. In programma's als DWDD uitleggen hoe de kometenlander Philae ervoor staat. Voor omroep Max vertellen wat we weten over de oerknal en over buitenaards leven in Heel Nederland Kijkt Sterren - het programma werd vier weken geleden uitgezonden en er keken 1,2 miljoen mensen naar.

En boeken schrijven: véél boeken. Zijn vijftigste, Deep Space - een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd, ligt in de winkel. Een lekker dik, rijk foto- annex tekstboek waar je uren in kunt verdwalen en dat je langs 'hete Jupiters', de dood van sterren, ruimtetelescopen en zwarte gaten voert.

Beeld Masha Osipova

Waarin onderscheidt dit boek zich van de andere 49?

'In de mooie vormgeving, in de beeld-tekstcombinatie en ook wel in de aanpak; het is een reis door het heelal aan de hand van concrete objecten. Ik heb alles wat ik weet natuurlijk al wel een keer opgeschreven. Maar van mijn eerdere boeken zijn er veertig niet meer leverbaar, boeken hebben gewoon niet zo'n lange levensduur. En er komen steeds weer nieuwe lezers bij.'

In je voorwoord schrijf je dat het grootste deel van dit boek 25 jaar geleden niet geschreven had kunnen worden, 'domweg omdat het ons toen aan voldoende kennis ontbrak'. Is het niet lastig om bezig te zijn met een onderwerp waarbij elk antwoord vijf nieuwe vragen oproept?

'Dat is juist leuk! Het gáát om die vragen. Anders is het saai, toch? Zoiets als kristallografie, waarover bijna alles bekend is, interesseert me niks. Als morgen het heelal niet meer bestaat, ga ik over paleo-antropologie schrijven, de studie naar evolutie van de mens. Net als bij sterrenkunde is daar sprake van een werkelijkheid, het is gebeurd; maar je hebt heel weinig sporen, een handjevol theorieën en een paar groepen die lijnrecht tegenover elkaar staan en elkaar de hersens inslaan.'

Beeld Masha Osipova

Je wilt begrijpen waarom de dingen zijn zoals ze zijn.

'Het gaat me niet om het waarom. De charme van een onderwerp als het heelal vind ik juist dat er geen reden is. De dingen gaan toevallig, ze gebeuren gewoon en je gaat die rare route proberen terug te traceren, wat iets heel anders is dan verklaren waaróm het is gebeurd.'

Voor jou geen schepper die alles heeft bedacht?

'Nee, bij mij is er geen schepper. Wat ik al zei: die jeugd heb ik wel losgelaten. Hoewel - dat is natuurlijk niet helemaal waar. Je jeugd blijft je altijd achtervolgen, je leven lang; ze bepaalt je keuzes of belemmert je daar juist in.'

Noem eens een voorbeeld?

'Misschien is het vooral de calvinistische inslag die je nooit kwijtraakt. Een schuldgevoel over van alles. Als je een heel mooie klus hebt binnengehaald waarmee je een redelijk bedrag verdient en denkt: daar ga ik iets leuks voor mezelf van kopen, is er meteen een afkeurend stemmetje: moet dat nou? Ik ben er best goed uitgesprongen, maar voor sommigen kan een religieuze opvoeding een vorm van geestelijke kindermishandeling zijn. Het is een zwaar woord, maar ik meen het wel. Je tekent iemand voor het leven, dat is het eigenlijk; en van de kracht en de persoonlijke ontwikkeling van iemand hangt dan af hoe hij daarmee kan omgaan.'

Dat jij zoveel schrijft en overal maar opdraaft: is dat een soort zendingsdrang?

'Ja, en ook prestatiedrang. Dat ik ben opgevoed in die wereld van 'doe nou maar gewoon, dan doe je al gek genoeg, je hoeft nooit trots te zijn want alles wat je kunt, heb je van God gekregen', heeft er bij mij wel toe geleid dat ik vanaf de lagere school dacht: ik kan echt wel wat. Dat je iets wilt neerzetten.'

En wat is dan het verhaal dat je wilt vertellen?

'Mensen, vergeet vooral niet dat wij een heel kleine en onbeduidende levensvorm zijn. Piepklein.'

Dat is ontzettend calvinistisch.

'Zeker. Maar er is ook een andere kant: die wetenschappelijke, kosmische kijk beïnvloedt ook de manier waarop je met je wereld omgaat. Het maakt het gemakkelijker om met je medemens om te gaan, ongeacht wie hij is en wat hij doet en hoe hij met zijn leven omgaat, dus om mensen te accepteren zoals ze zijn.'

Govert Schilling is officieel geen sterrenkundige. Na zijn havodiploma volgde hij een hbo-opleiding werktuigbouwkunde in Utrecht. Daarna begon hij aan de lerarenopleiding (natuur- en wiskunde), maar met die opleiding stopte hij toen hij een baantje kon krijgen.

Je bent nu ook een soort docent.

'Ik zie mezelf wel als kennisoverdrager. Niet als wetenschapper, dan doe je onderzoek, ik doe helemaal niet aan onderzoek; wat ik doe is kijken en luisteren naar wat andere mensen ontdekken.'

Hoe komt het dat elk kind sterren interessant vindt?

'Intelligente kinderen, minder intelligente, kinderen uit lage en uit hoge sociale milieus: iedereen, ja. Ik denk dat je ergens rond je 7de, 8ste het vermogen begint te ontwikkelen om je een werkelijkheid voor te stellen buiten je eigen directe waarneming. Daarvóór ben je alleen maar bezig met de dingen die je ziet, ruikt, hoort.

'Op enig moment realiseer je je dat je de stad niet uit hoeft om je voor te stellen hoe het buiten de stad is; en dan gaat er niet alleen een hele wereld, maar dus ook een heel universum voor je open. Alles gaat maar door! En dan ga je vragen stellen. Mijn jonge broertje kwam een keer thuis en zei: papa, waar houdt het blauw van de lucht op? Dat is een voorbeeld van zo'n vraag die kinderen stellen.'

Het heelal jaagt mensen ook angst aan.

'Het heelal jaagt mensen angst aan, omdat ze denken dat het iets buiten henzelf is. Maar als je je realiseert dat die hele kosmos zich in miljarden jaren ontwikkeld heeft, dat er een verscheidenheid aan elementen in de loop van de tijd de kosmos is ingeblazen en dat onze lichamen uit atomen bestaan die in de sterren gemaakt zijn, dat je daar helemaal integraal deel van uitmaakt, dan voelt het eerder als een voorrecht om deel uit te maken van het heelal.

'Want het is heel mooi wat daar allemaal te zien is. Dat je deel uitmaakt van iets moois en groots, daar hoef je je toch nooit door bedreigd te voelen? Een waterdruppel is ook heel klein in de oceaan, maar die vindt de oceaan heus niet eng.'

CV

Govert Schilling (1956) studeerde werktuigbouwkunde in Utrecht en ontwikkelde zich vervolgens tot wetenschapsjournalist, schrijver en deskundige op het gebied van de astronomie.

In 2007 werd er een planetoïde (10986) naar hem vernoemd. Deze Govert heeft een doorsnede van circa 4 km en draait tussen de planeten Mars en Jupiter op een gemiddelde afstand van 333 miljoen km om de zon.

Van de mens Govert verscheen onlangs zijn vijftigste boek: Deep Space - Een visuele verkenningstocht naar de rand van het heelal en het begin van de tijd. Eerdere boeken onder meer: Sterrenkunde als hobby (1987), Gezichten van de maan (1994), Hubble's kijk op de kosmos (1997), Volle maan, Kleine Beer en andere nachtbeelden (2003), Atlas van astronomische ontdekkingen (2008), Higgs (2012). Schilling is getrouwd en heeft twee kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden