Mensen: Cesar Zuiderwijk

De muzikant Cesar Zuiderwijk krijgt de Cultuurprijs van de stad Den Haag 2007. Dat heeft de gemeente vrijdag bekendgemaakt. De prijs bestaat uit een sculptuur en een geldbedrag van 25 duizend euro....

Gelaten glimlach: 'En toen begon het.' Toen stelde Rita Verdonk, krap vier jaar lid van de partij, zich april 2006 kandidaat voor het lijsttrekkerschap van de VVD - op de BouwRAI. 'En daar word je dan om verguisd, binnen de VVD, omdat je op de BouwRAI staat. Daar word je dan natuurlijk weer om verguisd. Omdat je je wilt identificeren met bouwers. Jongens, waar gáát dit over, zeg ik dan, stelletje arrogante ballen. Echt ongelooflijk. Je krijgt zo veel eelt op je ziel, dat je ook boven dit soort dingen uitstijgt. Boven die benepenheid. Daar kan ik zo langzamerhand wel boven staan.'

Veel anderen zouden zijn gaan twijfelen, u kreeg er eerder vleugels door.

'Ja. Nou.'

U dacht: donder allemaal maar op.

'Jaha. En dan ga je.

'Ik kwam in die zalen, met VVD-leden en -stemmers. Dat was een warm bad, elke keer. Dat was fan-tas-tisch. Ik werd zo verwend. Ze kwamen met kettinkjes, met een engeltje eraan, om maar op me te passen. Ze maakten zich zo veel zorgen over me; of ik wel voldoende werd beveiligd. Ze brachten me zelfgeverfde sjaals, ik weet niet wat ik allemaal heb gekregen.'

Wat is dat dan, dat mensen zo op u reageren? 'Geen idee. Misschien dat ik gewonemensentaal praat; dat mensen zich in mij herkennen. Kay zei: 'Jij hébt het.' Maar wat heb ik dan? Geen idee.'

Kay van de Linde, de spindoctor die samen met Ed Sinke en Bartho Boer in 2006 het campagneteam vormde van Rita Verdonk.

Hij vertelde over u: 'Hoe meer tegenslag Rita krijgt, hoe sterker ze wordt.' 'Als ik ergens echt in geloof, moet je van goeden huize komen om me tegen te houden.'

Oud-VVD-leider Van Aartsen zei vorig jaar: 'Ze werd een icoon voor mensen, een soort hoop, en is daar zelf in gaan geloven. Heel erg jammer.' 'Tja, ik voel me daar totaal niet door aangesproken. Dat zegt me gewoon helemaal niks. Dat heeft hij uit z'n duim of zo? Hoe kom je erbij? Waarom? Waarom doe je zoiets?'

De oud-minister van Integratie en Vreemdelingenzaken praat met zachte stem, af en toe onderbroken door een hardnekkig kuchje, het restant van een gemene griep. Rita Verdonk blikt terug op de afgelopen vier jaar, in een vergaderzaal van de VVD-fractie; het nieuwe Kamerlid heeft zich nog geen tijd gegund haar eigen kamer in te richten. Op de gang wachten de beveiligers, de altijd aanwezige beveiligers, die haar al heel snel na haar aantreden permanent moesten gaan vergezellen. Ja, eens moet ze weer alleen het stukje naar haar dorp kunnen fietsen, langs het strand wandelen, op een terras neerstrijken, maar wanneer? Nuchter - de uitdrukking Hollandse nuchterheid lijkt bedacht voor Rita Verdonk: 'Mijn hoofd is zo bekend geworden, hè. Dat is lastig. Je kunt het niet afzetten.' Later, op driekwart van het gesprek, zegt ze, heel zacht: 'Mijn gezin heeft een enorme prijs betaald voor mijn werk. Misschien wel te hoog.'

Bent u ook niet erg eenzaam geweest? Bijna onverstaanbaar: 'Ja... Uiteindelijk moet jij als minister de beslissingen nemen. Het regeerakkoord ligt er. Maar jíj moet het doen.' Dan: 'Ik kies niet snel de gemakkelijkste weg. Ik denk ook vaak bij mezelf: waarom vind je nou weer dat je dit moet doen? Doe het nou eens een keertje niet.'

Waarom dan? 'Er moet toch iemand zijn die het wél doet.'

Ze is de oudste van vier dochters en een zoon, uit een middenstandsgezin. Haar ouders hebben een administratiekantoor in Utrecht - ze zijn nog steeds niet gestopt. Hard werken is belangrijk, realiseerde Rita zich al jong, werk is leuk. 'Je moest je best doen. Maak gebruik van de talenten die je hebt, leerden we van Noronze ouders.' Dat deed ze. Op haar 28ste was Rita Verdonk adjunct-directeur van het huis van bewaring in Scheveningen.

Rita is nergens bang voor, zei een oud-collega uit de gevangenis.

'Ja, dat is me altijd bijgebleven, omdat ik het me daarvoor nooit had gerealiseerd. 'Weet je wat goed is aan jou?', zei hij. 'Je bent nergens bang voor. Je stapt overal op af.'

En het is zo? 'Ik ben niet gauw bang.'

U werd zonder enige politieke ervaring minister. Dat moet wel even spannend zijn geweest.

'Tuurlijk. Ik ben op donderdag gevraagd door Gerrit Zalm, op zaterdag zat ik bij Balkenende en op dinsdag stond ik op het bordes. Alice in Wonderland. Naast Balkenende, de koningin vlakbij, Donner; allemaal van die bekende gezichten.' Vertedering in haar stem: 'Ik zie nog mijn ouders heel geëmotioneerd op de bank zitten, toen we met zussen, broer, zwagers en mijn schoonzus zaten te wachten op de eerste keer dat ik op televisie kwam. Jahaa... Kijk, wij waren natuurlijk gewone burgers en ministers kwamen van een andere planeet. Ik weet nog dat ik de eerste keer bij Gerrit zat: 'Heb je er wel eens aan gedacht minister of staatssecretaris te worden?' Nou, nooit. Echt nóóit.'

U kreeg meteen de zwaarste portefeuille en werd al snel daarna afgeschilderd als een verschrikkelijk mens.

'Het moeilijkst was het begin. Ik werd ineens neergezet als inhumaan. En ik dacht: maar dat ben ik helemaal niet. Dat moest ik ook echt voor mezelf beredeneren. 'Ik doe niks inhumaans, ik voer een wet uit die er ligt, een PvdA-wet nog wel.' Dat was mijn opdracht. Ik wist waaraan ik begon. En ik ben nooit omgegaan - dat is volgens mij ook een van de redenen geweest dat er zo fel op mij werd gereageerd. Ik ben niet van: een beetje water bij de wijn hiervoor, een beetje water bij de wijn daarvoor. 'Aan de andere kant: uit het land kreeg ik pakken mails, kaartjes, brieven, bloemen. 'Hè, hè, eindelijk eens iemand die consequent is.' Nog komen er elke dag mails binnen 'Goh, ik mis u.''

De dossiers met schrijnende asielzaken nam u mee naar huis. Hoe was het, om die 's avonds in uw eentje te lezen? 'Nou, akelig. Ik heb honderden van die dossiers doorgewerkt. En ik moet zeggen: op het moment dat ik dat van mezelf niet meer hoefde, toen ik geen minister meer was, leek het alsof er honderd kilo van me afgleed.'

Meer dan welke minister voor u heeft u gebruikgemaakt van uw discretionaire bevoegdheid, om asielzoekers te laten blijven. Waarom heeft u dat niet meer uitgedragen? 'Dat is altijd uitgedragen. Altijd. Maar dat paste niet in het plaatje dat men zo graag van mij wilde neerzetten.'

Het was niet zo dat u zelf dat harde imago koesterde? 'Nee. Ik ben gewoon zoals ik ben. Ik ben luid en duidelijk, maar ook een mens, dat van mensen houdt.'

Was u onzeker, in het begin? 'Natuurlijk. Helemaal strak van de zenuwen stond ik, bij het grote terugkeerdebat. Dit is mijn eerste debat en het zal ook mijn laatste wel zijn, dacht ik; ze gaan me nu killen.'

Hoe sta je op, voorafgaand aan zo'n belangrijke dag? 'Je wordt heel vroeg wakker en ligt in bed dan zo'n heel debat te repeteren. Waar moet ik over beginnen, wat is mijn weerwoord, wat worden de heikele punten? Zo ben je al bezig. Dan gaat die adrenaline al stromen. Kramp in je buik. Maar die adrenaline geeft ook veel kracht. En dan sta ik op en zeg tegen mezelf in de spiegel: 'Hé, kom op! Gaan!'

Ging dat bij latere debatten ook zo? 'Bij het Ayaan-debat, ja. Maar daar zat ik dubbel in. Dat raakte me persoonlijk. Ze was een soort vriendin van me. Toen Theo van Gogh was vermoord, moesten Remkes en ik Ayaan vertellen dat er een dreigbrief aan haar op zijn borst was geprikt. Ik dacht: en nou moet ze straks naar huis en dan komt dat op het Journaal en dan zit ze alleen in die flat. 'Weet je wat we doen', zei ik, 'we gaan naar mijn huis toe.' Beveiliging in de stress, natuurlijk. Maar we zijn gegaan. En toen hebben we met mijn man en kinderen, hand in hand, naar die televisie zitten kijken.'

Hand in hand? 'Ja. Fles witte wijn erbij. Zo bizar. Denk je zo'n situatie eens in! Dan krijg je wat met elkaar - dat kan nooit meer anders worden.'

Waarom handelde u zo snel, nadat u had begrepen dat Hirsi Ali had gelogen over haar naam? 'Ayaan vertelde voor de camera dat ze had gelogen. In de wet staat gewoon dat als jij valse gegevens hebt opgegeven, je nooit de Nederlandse nationaliteit hebt verkregen. Ik hoefde niets meer te onderzoeken, ik hoefde niet eens een besluit te nemen, ik hoefde alleen te constateren dat het zo was.' Kalm: 'Als ik eerder had geweten dat ze had gelogen, had ik eerder ingegrepen. Waarom zou ik dan wachten?'

Toch moest u er later op terugkomen.

'Ho ho ho. Ik heb nooit iets teruggedraaid. Ik heb aan mijn ambtenaren gevraagd: 'Er wordt door deskundigen gezegd dat ze de naam Hirsi Ali volgens het Somalisch recht wel mag gebruiken. Klopt dit, juridisch gezien?' Ja, dat klopte. Maar als mijn ambtenaren hadden verteld: 'Dit is een smoes, die juridisch niet te verkopen is', dan had ik gezegd: 'Ik stop ermee. Ik stap op als minister.' 'Ik heb dus niks herroepen. Dat Somalisch namenrecht bleek achteraf te kloppen, ook tot verrassing van Ayaan zelf.'

Maar er was dus een uitweg. Als u wat langer had nagedacht, deskundigen de zaak grondiger had laten uitzoeken, had u een kabinetscrisis en een hoop ellende in de VVD voorkomen.

'Iemand zegt in de camera: 'Ik heb een valse naam gebruikt.' Wat moet ik dan denken: misschien vergist ze zich wel? Lijkt me niet de meest natuurlijke reactie. 'Met welk doel had ik tijd moeten rekken? Om iemand de hand boven het hoofd te houden? Dan moet je niet bij mij zijn. Dat hoort niet als je minister bent. De eerste eis waaraan je moet voldoen is dat je integer bent. Maar dat maakte het niet minder moeilijk.'

Hoe kwam u uit dat debat, 's nachts? 'Leeg. Mijn moeder belde. Ja, dat was wel even heftig. Dan heb je jezelf, pfoe, helemaal opgeladen om de pers te woord te staan en krijg je ineens je moeder aan de lijn: 'Meidje, we zijn trots op je.' Nou, daarna moest ik wel even terug - mijn ogen opnieuw opmaken. Om half 7 's ochtends kwam ik thuis. Normaal sta ik dan op, nu zat mijn man klaar met de whisky. Toen heb ik me wel even afgevraagd: 'Tjongejonge, waar doe ik het allemaal voor?' 'Het is werkelijk een van de eenzaamste perioden geweest in mijn leven. Ik stond helemaal alleen.'

Er is gesuggereerd dat u zo onbuigzaam opereerde uit machtsoverwegingen. Dat u een daad wilde stellen, omdat u uit was op het leiderschap van de VVD.

'No way. Nul komma nul. Echt niet.'

De dag na het nachtelijk debat stapte u alweer in een helikopter, op campagnebezoek bij ondernemers in Hardenberg. 'Heel Nederland aan mijn voeten', zei u toen u uitstapte.

Opgetogen: 'Je vliegt laag, het was prachtig weer, je ziet alles. Ik begon ineens te grinniken in die helikopter. 'Wat is er?', vroeg degene met wie ik was. 'Heel Nederland aan mijn voeten', zei ik. Hij zei: 'Dát moet je straks zeggen.'

Toen u die opmerking maakte op de televisie dacht ik: het is haar naar de bol gestegen.

'Nee hoor. Ik grijnsde er ook zo bij, ik dacht dat mensen dat wel doorzagen.'

Die opmerking was bot, ongevoelig, na zo'n emotioneel debat over zo'n gevoelig onderwerp. Maar daar heeft u niet zo'n moeite mee, lijkt het.

'Nee, ik was degene die er het meest last van had, mag iedereen aannemen. Ik was degene die het allemaal voor z'n kiezen kreeg.'

Hirsi Ali had er ook nogal wat last van.

'Ja, maar goed: er is er maar één die het heeft veroorzaakt.'

Er zit nog steeds boosheid in u.

'Dat is zo. Als het iemand was die me niet interesseerde, zou ik niet meer boos zijn.'

Het is nooit uitgepraat? 'Nee. Misschien later, als we oud zijn. Bij een kopje thee. Of beter: een glaasje sherry.'

U zei eens: mijn sterkste punt is mijn daadkracht, maar dat is tegelijkertijd mijn zwakste punt.

'Ik heb jarenlang een coach gehad en die zei dat. Zij gaf me de opdracht geduldige daadkracht te gaan oefenen.'

Hoe gaat dat, geduldige daadkracht? 'Dat was in de tijd dat ik nog bazen had. Die konden ook niet altijd tegen mijn snelheid en daadkracht. Dus dan was het: even op je handen zitten, een of twee dagen wachten en op de derde dag alsnog je visie naar voren brengen. Totdat anderen ook de gelegenheid hadden gehad om...'

Lijkt me moordend voor jezelf, om zo in elkaar te zitten.

Goedmoedig hummetje: 'Ach ja, zoveel energie.'

U bent zo doortastend. Soms lijkt het op: eerst doen, dan denken.

'Neeee. Neeee. Maar ik kan natuurlijk wel snel denken.'

Wat zijn de momenten dat u twijfelt? 'Toen ik de verkiezingen om het lijsttrekkerschap verloor, vorig jaar mei. Alle peilingen wijzen in jouw richting en toch verlies je. Dan denk je: laat de vloer zich maar openen, dan kan ik in dat gat stappen. Maar het enige wat je kunt doen is naar de microfoon gaan, een statement afleggen en degene die gewonnen heeft feliciteren. 'Naderhand krijg je de reactie, thuis, maar dat is privé.'

Tranen? 'Tuurlijk. Tuurlijk.'

Na de verkiezingen in november gaf u een opmerkelijke persconferentie in een café, waarin u voorstelde een commissie onderzoek te laten doen naar de vele voorkeurstemmen op u.

'Ik was toen óntzettend zenuwachtig. Maar ik had 620.555 voorkeurstemmen en kreeg daar vanuit de partij geen enkele reactie op. Ik moest een verklaring afleggen, voor al die kiezers die op me hadden gestemd. En ook om de VVD te laten weten: het kan niet zo zijn dat veertig partijbonzen bepalen wat er gebeurt. 'Ik heb voor een uniek moment in de parlementaire geschiedenis gezorgd, door als nummer twee meer stemmen te krijgen dan de lijsttrekker.'

U stond daar als een tsarina. Catharina de Grote, in dat zwarte jasje met die brede kraag.

Glimlach. 'Dat pak had ik gekocht voor Prinsjesdag, geloof ik. Een prachtig pak met een grote kraag, voor op de bühne, dat je denkt van yés!'

U liet zien: ik laat me niet door die partijbonzen onderuitschoffelen.

'Jaja.'

Het was ook om te lachen: u had ze allemaal in de tang.

'En dat geeft toch wel een goed gevoel. Tuurlijk. Ik weet nog dat ik dat café uitkwam en dacht: zo, ik heb het wel gezegd. Ik zie wel wat er verder gaat gebeuren, maar het statement is gemaakt.'

Kay van de Linde zei: 'De VVD heeft een cultuur van machomannetjes.' 'Ach, die zitten overal.'

Is er ook zo fel op u gereageerd omdat u een vrouw bent? 'Nou, ik heb er wel eens met vriendinnen over gesproken, die vroegen: 'Zou het daarmee te maken hebben? Wordt er toch niet van een vrouw verwacht dat ze uiteindelijk haar hoofd in de schoot legt?' Laat ik het voorzichtig zeggen, nu ik terugkijk op die hele periode: ik denk niet dat het er níet mee te maken heeft.'

De mensen uit uw eigen nest zijn vreselijk over u heen gevallen. Wat betekende dat voor u, toen bijvoorbeeld Gerrit Zalm u een takkenwijf noemde? 'Veel natuurlijk, als je door je eigen partij zo wordt neergezet. De partij waaraan je zo loyaal bent en waarvoor je zo hard werkt. Dat doet pijn. Ja, daar praatte ik met mijn man over: waarom toch? Wat heb ik die mensen gedaan? Waarom reageren ze zo op mij?'

Wat was het antwoord, voor u? 'Het was ook bedreigend voor ze. Ik kwam van buiten, was nog maar zo kort lid van die partij.'

Dat verklaart nog niet de felheid van de opmerkingen.

'Nee, en het hoeft ook niet zo persoonlijk te zijn. Mijn man is op een paar mensen van de partij nog steeds heel boos. Die waarschuwde ook van tevoren: lees dat artikel maar niet, lees dit stuk maar niet.'

U bent zelf ook hard.

'Ik zeg steeds: ik ben niet hard, ik ben duidelijk. Dus zijn ze voor of tegen je. Maar wat ik nooit heb gedaan, en ook nooit zal doen, omdat ik het zelf aan den lijve heb meegemaakt, is zo op de persoon spelen. Ik weet wat het betekent om na twee artikeltjes in de krant te denken: en nu ga ik in de tuin lopen en zoek het maar uit.'

Denkt u weleens: ik had die strijd om het VVD-leiderschap anders moeten aanpakken? 'Achteraf denk ik: ik had meer moeten investeren in die partij. Ja, elke avond stond ik met VVD-aanhangers te praten in die zaaltjes, dus dat zat wel goed. Maar ik had meer met de gevestigde orde moeten praten. Met iedereen die in de partij een functie heeft, of heeft gehad. De groep die mij als bedreigend is gaan ervaren.'

Kunt u namen noemen? 'Er zijn er zo veel die uitlatingen hebben gedaan over mij. Ik had niet verwacht dat die mensen zo'n weerstand tegen me zouden hebben. Dat waren mensen met wie ik goede contacten had.'

Volgens mij bekent u niet graag uw ongelijk.

'Nee, maar welk ongelijk moet ik bekennen dan?'

In zijn algemeenheid: u kunt heel vasthoudend zijn.

'Dat komt ook doordat ik voor het allergrootste deel dingen doe waarover ik heb nagedacht en waar ik dus ook achter sta. Je moet in jezelf geloven.'

Drong er in de laatste periode van uw ministerschap nog kritiek tot u door? 'Inhoudelijk zat ik zo goed in de materie, dat als anderen daarover begonnen, ik dacht: je weet niet half hoe het in elkaar steekt, dus laten we het daar maar niet over hebben. Maar goede vrienden en mijn gezin hebben nooit een blad voor de mond genomen over mijn functioneren.'

Wat was de kritiek van thuis? 'Dat ik te snel antwoord gaf op een vraag van een journalist, of dat ik niet duidelijk genoeg was geweest, in een programma. En dan kwam je thuis en hoorde je: nou nou nou. Of ik kreeg géén sms'jes na een uitzending. Dan wist je genoeg. Dat merkte ik bij mezelf ook, op een gegeven moment - dat je de neiging krijgt om langere zinnen te gaan maken. Om, zeg maar, een beetje de politicus uit te gaan hangen.'

Wat u eigenlijk niet wilde; u wilde de burger in ministerskleren blijven.

'Ik voel me meer thuis in de rest van Nederland dan op die vierkante kilometer in Den Haag. Ik sta tussen de burgers. En dat wil ik ook zo houden, in de toekomst'.

Wat is de grootste fout geweest die u heeft gemaakt tijdens uw ministerschap? 'Misschien wel dat ik me te hard en te veel heb ingezet en te vaak van huis ben weggeweest. Gewoon altijd maar gaan, altijd maar weer. Ik merk nu hoe mijn gezin ervan geniet als ik er ben. Mijn kinderen komen nu elk weekend: 'Mam zullen we dit? Mam, gaan we dat?

Is dat een rotgevoel? 'Het moet wel een plekje krijgen. Ik moet dat wel verwerken. Ik was toen zo druk en bezield en bevlogen en dacht: die redden zich wel, goh, ze weten toch wel dat ik er voor ze ben? Ze mogen altijd bellen.'

Maar zo werkt het niet.

'Nee, het is toch anders, als je thuis bent. De moeder. Zorg. Warmte. Samen iets leuks doen.'

Is er een moment geweest dat u dacht: ik kan het niet, ik ga nu even niet? 'Ja, nadat mijn man een herseninfarct had gehad, waarvan hij gelukkig redelijk is hersteld. Dat was verschrikkelijk. Een ernstige ziekte kun je beter zelf hebben dan dat je ernaast staat, realiseerde ik me toen. Die machteloosheid. Toen ben ik deels thuisgebleven. 'Privé waren het ook aangrijpende jaren. Een goede vriendin van me overleed in het begin van mijn ministerschap aan een herseninfarct, mijn zwager stierf aan een hartinfarct, mijn zoon en dochter gingen uit huis, mijn moeder kreeg een hersenbloeding...

''s Morgens ging ik naar de begrafenis van mijn zwager, 's middags had ik een debat over de Schipholbrand. Daar heb ik een heel wrang gevoel aan overgehouden. Daar heb ik heel veel... 'Dan kijk je om je heen en denk je: waarom sta ik hier?'

En? 'Je wilt het goed doen, hè.'

U bent de oudste uit een gezin van vijf - degene met het grootste verantwoordelijkheidsgevoel.

Ze knikt instemmend, glimlachend.

Een leidertje, van jongs af aan? 'Ja, ook als kind al. Ik loop snel voor de troepen uit, pak gauw de touwtjes in handen.'

Een jongensmeisje? 'Mja, ik was geen poppentype. Niet het type van de meisjesjurk. Meer van de broek met scheuren. Ik was altijd buiten, vlotten bouwen. Maar pas geleden kwam ik nog een stel barbies tegen in een doos, dus daar moet ik wel mee hebben gespeeld.' Met zelfspot: 'Of misschien zette ik ze op die vlotten.'

Zou u ooit nog eens premier willen zijn? Waarschuwende blik. 'Dat is een als-danvraag.'

Kay van de Linde zei: 'Ze zou premier kunnen worden.' 'Leuk hè, die Kay.'

Angela Merkel, Hillary Clinton, Ségolène Royal...

'Ik denk wel dat Nederland toe is aan een vrouwelijke premier.'

Zegt u eigenlijk 'ja'? 'Als de kiezer uitmaakt dat ik het moet worden, zeg ik geen nee.'

Daar is het gemene kuchje weer. Ze staat op - Rita Verdonk moet door. Een paracetamol slikken en dan naar Pauw & Witteman, als gast in een uitzending over Theo van Gogh. De kunstenaar die een monument voor de vermoorde regisseur heeft gemaakt, weigert die avond te komen. Jeroen Henneman wil niet met Rita Verdonk aan tafel zitten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden