Menselijk tekort kan televisie niet worden aangerekend

Het hardnekkige misverstand wil dat er een causaal verband bestaat tussen jeugdcriminaliteit en filmgeweld. Hollywood krijgt de schuld van het menselijk onvermogen om de fascinatie voor geweld te beteugelen, meent Roland Enthoven....

DE PERMANENTE discussie over de relatie tussen televisie- en filmgeweld en jeugdcriminaliteit gaat door haar oppervlakkige karakter aan de werkelijke problematiek voorbij. Het verband tussen visueel en reëel geweld werd tot uitgangspunt van de discussie genomen, en men concentreert zich op het vinden van oplossingen als de 'geweld-chip' of zelfregulering door de videobranche.

De stelligheid over het bestaan van die relatie is des te opmerkelijker wanneer het artikel in de Volkskrant van 25 februari jongstleden in de herinnering wordt geroepen. Dat artikel kopte: 'Jongeren kijken weinig naar vechtseries op tv'. Hoe serieus moeten dan de 'meer dan duizend rapporten' genomen worden die de relatie tussen filmgeweld en werkelijk geweld 'aantonen'?

Engeland en de Verenigde Staten kennen een lange traditie op dit terrein. De eerste paniekgolf in Engeland brak uit nadat daar A Clockwork Orange (1971) van Stanley Kubrick in première ging. In deze film terroriseert de met bolhoed getooide Alex (gespeeld door Malcolm McDowell) zijn slachtoffers, tot hij door de autoriteiten wordt gearresteerd en 'behandeld'.

Na het uitkomen van deze film werd Engeland opgeschrikt door een aantal gewelddadige misdrijven, waarbij de jeugdige daders zich met een bolhoed hadden uitgedost. De media voedden de ontstane hysterie deskundig, en Kubrick haalde zijn film uit de Engelse bioscopen. Deze gebeurtenissen bleken extra voedsel voor de immer hongerige Engelse censuurmachine.

Eenzelfde paniek ontstond enkele jaren geleden toen de kleuter James Bulger door twee tienjarige jongetjes werd meegelokt en vermoord. Ze zouden daarbij zijn geïnspireerd door de film Child's Play 3 (1993), een film waarin een moorddadige pop de hoofdrol speelt. Dit nimmer bewezen gerucht werd door zowel de sensatiepers als de serieuze pers tot waarheid gepromoveerd, en de Engelse schreeuw om nog scherpere censuur werd bijna oorverdovend.

Het meest recente - en zorgwekkendste - voorval speelt zich af in de VS. Daar bekeken de achttienjarige Benjamin Darras en zijn negentienjarige vriendin Sarah Edmondson vele malen Oliver Stone's Natural Born Killers. In deze zeer gewelddadige film trekt een jong stel, Mickey en Mallory, moordend door het land, opgejaagd door traumatische ervaringen en door drugsgebruik opgewekte demonen. De media ontvangen hen als nieuwe helden, en zelfs hun bloedige ontsnapping uit de gevangenis wordt door een televisiejournalist vastgelegd. Stone wilde naar eigen zeggen met deze film aantonen hoe obsessief de media-aandacht voor gewelddadige figuren is (wie herinnert zich niet O.J. Simpson's witte Bronco, achtervolgd door politie, maar meer nog door de media?).

Na hun Natural Born Killers-marathon gaan ook Darras en Edmondson op pad. Darras vermoordt en berooft Bill Savage, Edmondson schiet één dag later Patsy Byers neer, die de rest van haar leven in een rolstoel moet slijten. Na hun arrestatie wezen beide daders Natural Born Killers aan als hun inspiratiebron. Het gevolg: onder leiding van advocaat/schrijver John Grisham is Oliver Stone door een groot deel van de publieke opinie in staat van beschuldiging gesteld, en slachtoffer Patsy Byers heeft daadwerkelijk een schadeclaim ingediend tegen Oliver Stone. Ze zegt over die beslissing: 'Sarah had het wapen, en Oliver Stone gaf haar de motivatie'.

Deze drie gevallen geven het hellende vlak aan waarop de publieke opinie zich heeft begeven. A Clockwork Orange had ontegenzeglijk effect op bepaalde jongeren, maar of ze alleen qua vorm (de bolhoed) of ook qua inhoud (het plegen van de geweldsdaad zelf) door de film zijn geïnspireerd, is onduidelijk. De beschuldiging van Child's Play 3 bracht de Engelsen op de rand van een heksenjacht, terwijl de dadertjes de film nooit als oorzaak hebben aangewezen. De Amerikaanse reactie op Natural Born Killers gaat nog een stap verder: niet censuur, maar het aansprakelijk stellen van de regisseur is hier het wapen.

Natuurlijk moet voorzichtig worden omgesprongen met het tonen van geweld. Maar films en televisie moeten niet tot zondebok gemaakt worden omdat de werkelijke problemen - armoede, drugsgebruik, gebroken gezinnen, schoolverzuim - zoveel moeilijker zijn te bestrijden dan vroege aanvangstijden van geweldfilms. Geld en wraak zijn nog altijd de voornaamste motieven van plegers van geweldsdelicten, en die motieven zijn persoonlijk.

De wereld is inmiddels één grote kijkshop geworden, en de individualistische en hedonistische jeugd wil voor de aanschaf van al die luxe niet wachten op het loonstrookje. De jeugd wíl, en wel nú. En als het niet goedschiks kan, dan maar kwaadschiks. Imitatie van filmgeweld kan daarbij hooguit de vorm van de gewelddaad beïnvloeden, die daad zelf valt onder de verantwoordelijkheid van de dader. Individualisme zonder verantwoordelijkheidsbesef: dát is jeugdkwaal nummer één. Hollywood wordt de dupe van dit chronische afwentelen van de verantwoordelijkheid: 'De film heeft me ertoe gebracht'.

Hoe meer films verantwoordelijk gesteld worden, hoe drassiger het moeras. Het huidige kassucces 101 Dalmatiërs is een leuke familiefilm, met snoezige puppies. Gevreesd wordt nu al voor het lot van de vele zwart-witte hondjes die op onophoudelijk verzoek van jengelende kinderen worden aangeschaft, maar die na verloop van tijd hun aaibaarheid verliezen. Kunnen overvolle asiels Walt Disney aanklagen?

Gewelddadige films huren zegt niets over iemands psyche. Ze zijn als amusement bedoeld. Er is veel meer dan een actiefilm nodig om tot geweld te komen, bijvoorbeeld een psychische stoornis of een religieuze obsessie met de zeven hoofdzonden.

De mens is gefascineerd door geweld, ook in deze tijd waarin het gefilterd door de media tot ons komt. Geweld prikkelt, geeft ons een kick, doet ons huiveren. Maar we zien het liever op televisie dan op straat. Dat moeten we zo houden.

Roland Enthoven is filosoof en freelance-journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden