kunstBiënnale venetië

Melanie Bonajo toont op de Biënnale een ontroerend spektakelstuk vol glimmende blote lijven ★★★★☆

De Nederlandse inzending in Venetië is niet te bewonderen in het eigen Rietveldpaviljoen, maar in een middeleeuws kerkje.

Anna van Leeuwen
De film ‘When the body says Yes’ van Melanie Bonajo, in de Chiesetta della Misericordia in Venetië.  Beeld Peter Tijhuis
De film ‘When the body says Yes’ van Melanie Bonajo, in de Chiesetta della Misericordia in Venetië.Beeld Peter Tijhuis

Kronkelende blote lijven druipen van de olijfolie. Een man berijdt sensueel een boomstam. Een vrouw staat wijdbeens te plassen. Een hand glijdt langs een tepel. En waar gaan al die vingers nou in? De film die Melanie Bonajo maakte voor de Biënnale van Venetië is zinnelijk en intens; een betoog voor aanraking, voor lichamelijke intimiteit en ‘sekspositiviteit’.

Kunstenaar Bonajo (43, non-binair) zoekt in hun kunst naar alternatieve manieren van leven: alternatieve manieren om met de natuur om te gaan bijvoorbeeld, met technologie of met elkaar. De kunstwerken komen voort uit verontwaardiging over de status quo. In eerdere filminstallaties liet Bonajo bijvoorbeeld mensen zien die hun leed met een psychedelische ayahuascatrip probeerden te helen, of liet de kunstenaar eenzame bejaarden die aan huidhonger leden daarover vertellen.

In 2016 portretteerde Bonajo een groep activistische sekswerkers in New York. Die maakte zo’n diepe indruk op de kunstenaar dat hen vervolgens zelf in Berlijn een opleiding tot ‘seksuologisch bodyworker’ en ‘somatisch sekscoach’ besloot te volgen. Net toen die carrièreswitch compleet was, van kunstwerken naar lichaamswerk, werd hen uitgenodigd om Nederland te vertegenwoordigen op de tentoonstelling der tentoonstellingen.

Nu heeft Bonajo deze nieuw verworven talenten ingezet voor de film When the body says Yes. Daar zit dus bijzonder veel bloot in, wat meteen al leidde tot gedoe. De scène die de campagnefoto moest worden, ‘Big Spoon’, met achttien (half)naakte lichamen op een rij, werd algauw van Instagram en Facebook verwijderd: te expliciet. Voor posters in de stad Venetië koos het Mondriaan Fonds voor een veiligere, maar alsnog spannende foto: een stapel blote lijven met matrassen ertussen.

‘Big Spoon’, uit de film ‘When the body says Yes’ van Melanie Bonajo. Beeld Melanie Bonajo
‘Big Spoon’, uit de film ‘When the body says Yes’ van Melanie Bonajo.Beeld Melanie Bonajo

Die poster is dit keer van extra groot belang. Als zaterdag de tweejaarlijkse internationale tentoonstelling voor de 59ste keer opent, met een jaar uitstel, is de Nederlandse tentoonstelling niet zoals gewoonlijk te bewonderen op het hoofdpodium in de Giardini della Biennale; dus niet in het modernistische Rietveldpaviljoen, dat pal naast de entree van de centrale tentoonstelling ligt. De verhuizing naar een andere locatie is een idee van Eelco van der Lingen, directeur van het Mondriaan Fonds, dat de Nederlandse inzending organiseert. Het is bedoeld als geste naar ‘jonge landen’ zonder eigen paviljoen in de Giardini. Estland kreeg nu de kans om in het Rietveldpaviljoen exposeren.

Nederland heeft zich dus teruggetrokken uit de drukte. Dat is gewaagd, want de komende maanden is het in Venetië vechten om de aandacht. De alternatieve locatie, de middeleeuwse Chiesetta della Misericordia (‘kerkje van barmhartigheid’) werd door Bonajo zelf gekozen. Al sinds 1973 worden er in deze kerk geen diensten meer gehouden. Aan de buitenkant is een glimp van de tentoonstelling op te vangen: het glas-in-lood heeft de kleuren van de regenboog gekregen. De boodschap is duidelijk: Melanie Bonajo was here. Ook van binnen is de kerk getransformeerd: wie de film wil bekijken (‘ervaren’ is een beter woord), kan gaan zitten of liggen op een spectaculair landschap van zachte, gekleurde bobbels en zitzakken.

Voor When the body says Yes heeft Bonajo een week lang met een groep queer mensen samengewerkt, gepraat over intimiteit. Er is flink geknuffeld en gevreeën, in zo te zien deels geënsceneerde en deels geïmproviseerde choreografieën die heel mooi van dichtbij zijn gefilmd. De styling is helemaal des Bonajo’s, met veel schmink, glitter en felle kleuren, en af en toe een plant tussen een bilspleet.

Tachtig landen

In totaal zijn in Venetië voor de 59ste Biënnale tachtig landenpaviljoens te bezoeken. Nieuwe deelnemers zijn Kameroen, Namibië, Nepal, Oman en Oeganda. De kunstenaars en de curator die voor Rusland waren uitgekozen, hebben zich teruggetrokken vanwege de oorlog in Oekraïne. Nederland is al sinds de allereerste editie in 1895 van de partij.

De mensen in de film geven zich niet alleen bloot van buiten, ook zijn hun ontboezemingen te horen. Iemand vertelt dat ze van huis uit geen aanraking gewend is, een ander zegt dat zijn vader hem sloeg en weer een ander dat ze nooit heeft geleerd om ‘nee’ te zeggen. De suggestie die wordt gewekt: deze beperkingen zijn deze mensen samen aan het overwinnen, en dan bevinden ze zich in een verlichte staat van blij en bloot zijn.

De film is daarom ook te bekijken als een lange reclame voor sekstherapie. Die dient een hoger doel, legde Bonajo uit in kunsttijdschrift Metropolis M: ‘Juist door nieuwe manieren te cultiveren om in ons eigen lichaam te zijn, kunnen we de manier waarop we met anderen omgaan radicaal veranderen.’ Dat klinkt haast naïef idealistisch, als het oude motto make love not war in een nieuw, felgekleurd regenboogjasje. Toch is aanraking overduidelijk een actueel onderwerp; denk aan de vele berichten over ongewenste intimiteiten, of juist aan het gebrek aan aanraking tijdens de pandemie. Bonajo biedt een beeld van hoe het ook kan: volledige overgave, helemaal samen, een overtuigende ‘yes’.

Sommige scènes zijn onvergetelijk mooi, zoals de Big Spoon (die niet op Instagram en Facebook mocht), waarin deze groep van heel verschillende mensen even één ademend organisme lijkt. Andere beelden kunnen choquerend of afstotelijk zijn, al naargelang wie ernaar kijkt en in welke stemming die is. Wie weet ontstaan op die zitzakken de komende maanden nieuwe vrijende kluwen van mensen voor wie de beelden prikkelend aanstekelijk zijn. Nederland heeft een gewaagde, spectaculaire, vooruitstrevende en ontroerende tentoonstelling afgeleverd, die in het hoekige, witte Rietveldpaviljoen totaal niet had gepast.

When the body says Yes

Installatie

Melanie Bonajo

★★★★☆

23/04 t/m 27/11, Nederlands paviljoen (Chiesetta della Misericordia), Venetië

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden