Review

Meesterwerken hangen zij aan zij met hun voorstudies

De presentatie van de voorstudies van grote meesters is vol zonder rommelig te worden en groot zonder de kijker te overvoeren. In Fondation Custodia zijn het vooral de detailstudies die intrigeren.

Detail van de voorstudie voor Het koor van de Sint Bavo van Pieter Saenredam.Beeld Stadsarchief Haarlem

Eén tekening laat je hardop lachen. We zien een landschap met een rivier, velden, geboomte, grazend vee; op de voorgrond, in de schaduw, zit een tekenend ventje over wiens schouder een ouder ventje meekijkt. Het is een situatie Peter van Straaten waardig: kunstenaar wil rustig tekenen, vindt een afgelegen plekje, en uitgerekend dáár komt de meest vermoeiende kletskous van het dorp hem storen - tenminste, zo'n situatie stel je je voor bij Joris van Straatens Gezicht op de omgeving van Doornwerth (1650). Dergelijke tekeningen werden gemaakt voor de indertijd bloeiende tekeningenhandel of ter voorbereiding op een gravure of schilderij. Aan dat laatste type, de tekening als voorstudie, wijdt de Fondation Custodia in Parijs nu een tentoonstelling.

Drawings for Paintings in the Age of Rembrandt

Tentoonstelling
Fondation Custodia, Parijs
Te zien t/m 7 mei

Ambitieus project

Het project, een samenwerking met de National Gallery of Art in Washington, verraadt ambitie. De initiators, Ger Luijten, Arthur K. Wheelock Jr. en Peter Schatborn, wisten een imposante hoeveelheid (kwetsbare) tekeningen en schilderijen uit alle hoeken van de wereld te bemachtigen: Kopenhagen, Boston, Rouen, Brussel en talloze privé-collecties. Over de presentatie van deze werken, bestaande uit monografische en thematische clusters, kan worden opgemerkt dat ze vol is zonder rommelig te worden en groot zonder de kijker te overvoeren. Wilt u een goede indruk krijgen van voorbereidende 17de-eeuwse tekeningen, dan bent u hier op de juiste plek.

Overigens, zulke tekeningen mag men niet over één kam scheren. Ze variëren van compositieschetsen tot uitgewerkte ondertekeningen tot detailstudies van mensen, planten en gebouwen; studies die in de tekeningenmap verdwenen om later, ter stoffering van een schilderij, weer tevoorschijn te komen.

Over hun belang kunnen ook al geen sweeping statements worden gemaakt. Rembrandt maakte ze slechts bij hoge uitzondering, maar kerkinterieurschilder Saenredam kwam niet in de buurt van zijn schildersezel tot hij een uitgewerkt exemplaar had voltooid. Jan van Goyen, tenslotte, zat er tussenin. Die wisselde uit het hoofd geschilderde partijen af met stukken die hij eerder naar de natuur had getekend.

Detailstudies

In Custodia zijn het vooral de detailstudies die intrigeren. Nieuw is niet het inzicht dat ze gemaakt werden, als wel de grote schaal waarop dat gebeurde, en vooral: door wie. Nooit geweten, bijvoorbeeld, dat de poppetjes op Avercamps ijsgezichten waren gebaseerd op veel grotere varianten, of dat van iedere bloem in de boeketten van Van der Ast vermoedelijk een apart, tot in de details uitgewerkt waterverf exemplaar bestond. Vermoedelijk, inderdaad, want het aantal daadwerkelijk bewaard gebleven tekeningen is gering.

Een tekening die wél bewaard bleef, is het slapende hondje bij Frans van Mieris. Het belandde op een schilderij met een tafel en een vrouw die een glas krijgt aangereikt van een eng lachende vent. Het hondje zal hier niet de enige voorstudie zijn geweest. Afgaande op de mate van detail bestonden ook vrouw, vaas en man ooit in getekende vorm. Schilders als Frans Mieris, alle schilders wellicht, wekken de illusie dat hun schilderij aus einem Guss ontstond, maar de werkelijke basis was fragmentarisch.

(Tekst gaat verder onder de afbeelding)

Dirck Hals (1591-1656). Zittend pijproker, 1622-1627Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Tekeningen werden ook gerecycled. Dirck - broer-van - Hals, was een schilder die erom bekend stond. Zittende man, rokend (1622-27), bijvoorbeeld. Die duikt zowel op bij een clubje kaartende mannen uit Berlijn als bij een vrolijk gezelschap uit San Francisco. Op een vrolijk gezelschap in Haarlem figureert hij trouwens ook. Daar heeft-ie z'n baard afgeschoren en z'n pijp weggelegd; nu speelt hij opeens viool.

De pijprokende violist is de Forrest Gump van Dirck Hals' oeuvre. Wie naar hem op zoek gaat, komt hem wellicht nog vaker tegen.

Pieter Saenredam

De tekeningen van schilder Pieter Saenredam zijn bijna identiek aan de schilderijen.

Bij weinig schilders is de relatie tussen de voorbereidende tekening en het uiteindelijke schilderij zo een op een als bij de Haarlemse kerkenschilder Pieter Seanredam (1597-1665). U kent zijn werk: loepzuiver geconstrueerde, spaarzaam gestoffeerde, en altijd wat kil en tochtig ogende kerkhallen. Onder meer de St. Bavo in Haarlem en de St. Jan's in Den Bosch stonden er model voor.

De totstandkoming van deze interieurs verliep zo geordend als hun uiterlijk doet vermoeden. Nadat Saenredam metingen had gedaan en schetsen gemaakt, maakte hij in zijn atelier een nauwgezette constructietekening. Deze constructietekening werd aan de achterzijde bedekt met zwart krijt en vervolgens overgetrokken op paneel.

In Fondation Custodia hangt zo'n werktekening naast het uiteindelijke schilderij en jawel: ze zijn nagenoeg identiek. Enkel de mate van verfijning van de schaduwen in de gewelven verschilt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden