Recensie Jaan Kross

Meesterverteller Jaan Kross brengt een ellendig verleden luchtig tot leven ★★★★☆

Licht en geestig schrijft de Est Jaan Kross over misère, lijfeigenen en machtsmisbruik in 18de-eeuws Rusland. Dat kan alleen een meesterverteller.  

Beeld Prometheus

Zijn verheven idealen het beste wapen in de strijd om het bestaan of zijn persoonlijke motieven efficiënter? Om die vraag te beantwoorden verzon de Estische schrijver Jaan Kross (1920-2007) twee uiteenlopende personages voor zijn even geestige als indrukwekkende roman Strijd om de stad. Enerzijds de bescheiden schoolmeester Berend Falck, anderzijds de door wraak gedreven intrigant Karl von Sievers. Hun gezamenlijke vijand is barones Von Tiesenhausen.

Plaats van handeling is het nauwelijks noemenswaardige dorp Rakvere, ook wel aangeduid als ‘vlek’ of  ‘rattennest’. Het verhaal speelt zich af in de tweede helft van de 18de eeuw, als Estland deel uitmaakt van het Russische Keizerrijk. Een periode waarin de adel het voor het zeggen heeft en de situatie voor lijfeigenen dramatisch verslechtert.

In de Middeleeuwen genoot Rakvere stadsrechten, maar tijdens opeenvolgende oorlogen is het keer op keer met de grond gelijk gemaakt. Inmiddels wonen er weer wat boeren en handwerkslieden. De barones die een landgoed even buiten het dorp bestiert, meent dat zij de inwoners van dit ‘luizendorp’ als haar lijfeigenen mag beschouwen. Zelf geloven de inwoners van Rakvere dat zij op historische gronden ‘vrije stadsburgers’ zijn.

Het conflict loopt dermate uit de hand dat de barones de leraar van haar twee kleinzoons naar het dorp stuurt om te achterhalen wie daar tegen haar samenspannen en door welke hooggeplaatste figuur deze ‘grauwen’ worden gesteund.

De schoolmeester laat zich niet zo eenvoudig als spion gebruiken. Al snel kiest hij de kant van de inwoners, zeker als hij ontdekt dat de barones in haar jonge jaren een verhouding had met een van haar lijfeigenen. Toen de liefde bekoelde, probeerde de barones haar minnaar te ‘verkopen’. Diep vernederd vervalste deze Karl een vrijbrief, vluchtte en wist zich dankzij zijn ‘welgeschapen’ lichaamsbouw op te werken tot in het bed van keizerin Elisabeth.

Na bewezen diensten verleende ‘dat koetje Gods’ (aldus de barones) hem een lange reeks indrukwekkende titels, alsmede de adellijke naam Von Sievers. Vanuit Sint-Petersburg stookt de wraaklustige opperhofmaarschalk de inwoners van zijn geboortedorp Rakvere op om de strijd met zijn voormalige ‘eigenares’ aan te gaan.

Worstelen met loyaliteit

Kross staat bekend om zijn historische romans waarin hij de hoofdpersonen laat worstelen met hun loyaliteit. Blijven we trouw aan de macht die de wet vertegenwoordigt of komen we in verzet tegen een staat die zijn macht misbruikt? Het is een terugkerend thema in al zijn werk (Tussen drie plagen, Luchtfietsen) en heeft ongetwijfeld te maken met de vele jaren die Kross zelf doorbracht in gevangenissen en Siberische strafkampen.

Dat hij deze zware thematiek met zoveel lichtheid en humor weet te behandelen, maakt hem tot een meesterverteller. Ook de sympathiekste personages ontkomen niet aan zijn licht spottende pen en zelfs de twijfelachtigste figuren blijken menselijke kanten te hebben.

Wat verder bijdraagt aan het leesgenot, is dat het Nederlands van vertaler Frans van Nes zo soepel en vloeiend is dat je je geen moment realiseert een vertaalde roman te lezen.

Jaan Kross: Strijd om de stad

Uit het Estisch vertaald door Frans van NesPrometheus; 376 pagina’s; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden