Meesterhand

Op de hagelwitte wanden die de bezoeker passeert alvorens het Prentenkabinet van het Bonnefantenmuseum in Maastricht te betreden, heeft Jacques Janssen met zwarte verf zijn naam geschilderd....

HUB. HUBBEN

Tegelijk symboliseert de ravissante signering het dubbeltalent van Jacques Janssen, in ruimere kring bekend als een exquis typograaf, maar tevens tekenaar en schilder. De tentoonstelling 'Jacques Janssen. Tekeningen, schilderijen en typografie' (tot en met 7 september), openbaart de verrassende allure van zijn vrije werk.

Waart door de vroege en kleurrijke schilderijen de aanwijsbare geest van Cobra, bij de tekeningen en latere schilderijen ontwikkelde Janssen een eigen stijl, niet in de laatste plaats door zijn handschrift in de voorstellingen op te nemen. Tekst en beeld schuiven, en vaker nog golven over elkaar heen als hij de woorden van een Dante, Céline, Borges of Huizinga calligrafeert tegen een achtergrond die dreiging en agressie kan verbeelden, maar meer nog een melancholieke en poëtische sfeer oproept.

Het vrije werk van Janssen is zo opgehangen dat het als het ware zijn gebonden werk omarmt, en ook hier speelt de literatuur haar voor Janssen onmisbare rol. De vitrines bevatten een overzicht van zijn grafische ontwerpen in opdracht van uitgeverijen als De Bezige Bij, Van Gennep, Veen (50 delen Couperus), Ambo, en - de voornaamste - Athenaeum Polak & Van Gennep. Door toedoen van Janssen, jarenlang geruggesteund door uitgever en bibliofiel Johan Polak, hebben een groot aantal edities van Athenaeum Polak & Van Gennep zich gaandeweg gerangschikt tot de mooiste boekenreeksen die de drukpers hier te lande in de twintigste eeuw heeft voortgebracht.

Als typograaf is Jacques Janssen (1922) autodidact. In de tweede helft van de jaren vijftig werkte hij bij het weekblad De Linie als opmaakredacteur en wanneer hij zich aanmeldt als leerling van de Grafische School acht de directie een functie als leraar toepasselijker. Van 1962 tot 1983 doceerde Janssen ontwerpen en typografie aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag; samen met zijn collega Gerrit Noordzij leverde hij een nieuwe en spraakmakende generatie (letter)ontwerpers af.

Van bijna dertig jaar geleden alweer dateert de Kritiese Bibliotheek, een door Janssen vormgegeven reeks van Polak & Van Gennep met werk van linkse coryfeeën als Regtien, Marcuse en Che Guevara. De omslagen zijn spierwit; de belettering is aan de vette kant en schreefloos. Een balkje op het omslag dat bij elke uitgave van kleur wisselt, verleent de reeks zijn herkenbaarheid. Gelezen worden deze boeken niet meer.

Grote aantallen lezers, of beter kopers, trekken evenmin de boeken die Johan Polak door Janssen liet onderbrengen in de Grote Bellettrie Serie (vooral vertaalde literatuur) met haar kleurige stofomslagen en de Baskerville Serie (Griekse en Latijnse klassieken) die haar chique uiterlijk dankt aan een licht crèmekleurig stofomslag met een verfijnde belettering in zwart. Rood dient als accent voor een subtiel lijntje of het vignet: een A in een zwarte cirkel.

Het zijn deze boeken, allemaal in linnen gebonden en gedrukt op lichtgetint papier, waarin de meesterhand van Janssen zichtbaar wordt. De titelpagina, de bladspiegel, de zetspiegel, de plaats van het paginacijfer, de letters op de band, zijn voorliefde voor de Bembo als tekstletter, de interlinie, de toepassing van cursief en kleinkapitaal en vooral de wijze waarop het wit op een pagina een hoofdrol vervult; al deze typografische elementen krijgen bij Janssen hun ogenschijnlijk vanzelfsprekende plaats toebedeeld.

Een klassiek typograaf wordt hij wel genoemd en een ontwerper die liefst onzichtbaar blijft voor de lezer. Niettemin beroert de wereldliteratuur, in vorm gegoten door Janssen, meer zintuigen dan een simpele pocket met dezelfde tekst.

Hub. Hubben

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden