Meesteressenschoen

Ze noemt het een curieuze uitvinding. Daarom vraagt schrijfster en schoenmuseumcurator Elizabeth Semmelhack zich in een nieuw boek af waarom de hak door de eeuwen heen zo succesvol gebleven is....

Internet staat er vol van: filmpjes met genante fragmenten uit de Prada-voorjaarsshow. De schoenen die de modellen aanhadden waren onmogelijk: een extreem hoge hak, een dikke plateauzool waardoor de zool niet meebewoog, en dan droegen de meisjes ook nog eens geweven katoenen sokjes die zorgden dat ze geen grip hadden. Twee modellen vielen, een flink aantal strompelde en struikelde, en maar een enkeling wist zich (enigszins) elegant voort te bewegen op de gevaarten. ‘Ik kreeg een paniekaanval, mijn handen trilden’, citeerde de Engelse Daily Telegraph een model. ‘Sommige meisjes waren zo bang dat ze backstage stonden te huilen.’

De show van Prada was niet de enige waarin modellen niet overeind konden blijven op hun hoge hakken. De schoenmode voor vrouwen gaat al een paar jaar flink de hoogte in. Elk seizoen denk je weer dat het niet erger kan, en toch weten ontwerpers er telkens weer een centimeter of wat aan toe te voegen. Eerst schoten de hakken omhoog, daarna werden er plateaus onder gezet, waardoor hakken van 14 centimeter geen uitzondering meer zijn. Bij schoenen zonder plateau kom je hakhoogten tot wel 12 centimeter tegen. Inmiddels is ook de dunne naaldhak teruggekeerd in het modebeeld, wat het allemaal nog een beetje wiebeliger maakt. Bill Cunningham, de straatmodefotograaf van The New York Times, maakte tijdens de laatste modeweek in New York een hilarische serie: hij betrapte vrouwen die, zich onbespied wanend, hun modepalen verruilden voor comfortabele schoenen. Het lijkt tegenwoordig bijna onmogelijk een modieus beeld neer te zetten zonder hakken van minstens 10 centimeter. Ontwerpers die hun hakken wel beperken tot loopbare proporties, zoals Klavers van Engelen afgelopen najaar in Milaan, maken daarmee meteen een opvallend, bijna tegendraads statement. Toegegeven, de hoge-schoenmode heeft een aantal bijzondere exemplaren opgeleverd, zoals de schoenen waaronder nog een schoen lijkt te zitten van John Galliano, de ultrakokette sandalen van Louis Vuitton of de schoenen van Maison Martin Margiela, die expres te groot zijn. Maar de grote vraag is toch: waarom moet het zo hoog? Of zoals Elizabeth Semmelhack het formuleert in haar onlangs verschenen boek Heights of Fashion: ‘Gezond verstand leert ons dat we onze schoenen moeten dragen om onze voeten te beschermen en onze mobiliteit te vergroten. Schoenen met hoge hakken doen geen van beide. Dus waarom dragen miljoenen vrouwen, en een paar mannen, ze?’ Semmelhack is curator bij het Bata Schoen Museum in Toronto, dat schoenen van de laatste vierenhalve eeuw in de collectie heeft. Heights of Fashion beschrijft niet alleen een geschiedenis van de hoge hak, maar probeert ook te verklaren waarom de hoge hak al bijna onafgebroken in de mode is sinds hij rond 1600 vanuit Perzië naar het Westen kwam. Hier diende hij vooral om voeten stevig in stijgbeugels te houden, en in eerste instantie waren schoenen met een aparte hak dan ook een mode voor mannen.

‘De kracht van de hoge hak’, schrijft Semmelhack, ‘ligt in het feit dat deze curieuze uitvinding zich steeds weer weet aan te passen aan de waarden van de tijd.’ De geborduurde 17de-eeuwse schoenen met zeer hoge hakken toonden aan dat een vrouw zo welvarend was dat zij zich niet op straat hoefde te begeven. Tijdens de Verlichting, in de 18de eeuw, werd het dragen van hakken gezien als een uitvloeisel van de vrouwelijke aangeboren hang naar modefratsen. Begin 19de eeuw werd de hoge hak even afgezworen. Hij werd geassocieerd met de aristocratie, die toen in het verdomhoekje zat. En door de hang naar de klassieke oudheid kwamen platte sandalen in de mode. Maar aan het eind van de eeuw was de hak weer helemaal terug, met een sterk seksueel geladen betekenis. Door de crinolines (hoepelrokken), die toen net waren uitgevonden, waaiden rokken gemakkelijk op. Een blik op een hooggehakt laarsje maakte duidelijk dat onder die wijde rok een ‘gearticuleerd onderlichaam’ zat. In die tijd is ook de gewoonte ontstaan om in de pornografie vrouwen af te beelden met alleen hun (hooggehakte) schoenen aan. (Er is een theorie dat vrouwenvoeten in hooggehakte schoenen dezelfde vorm aannemen als tijdens een orgasme, maar die wordt door Semmelhack niet aangehaald.) In de jaren vijftig ontstond de echte naaldhak, die wordt gesteund door een stalen pin – hij dankte zijn wording aan een techniek uit de Tweede Wereldoorlog. In de fantasie bestond de naaldhak al langer: de getekende pin-ups uit de jaren dertig en veertig hadden vaak al schoenen met naaldhakken aan. Omdat een hak niet past bij het onschuldige, meisjesachtige schoonheidsideaal, waren hakken in de tweede helft van de jaren zestig weer even helemaal uit. Opmerkelijk genoeg droegen mannen, die zich eind jaren zestig en begin jaren zeventig nogal vrouwelijk kleedden, toen wel graag een hakje.

Tegenwoordig is de hoge hak overal. Niet alleen op de catwalk, aan de voeten van filmsterren en supermodieuze vrouwen, maar ook in tv-series (Sex and the City), wenskaarten, boodschappentassen, boekomslagen, logo’s en T-shirts. ‘Zodat zelfs degenen die niet volledig mee willen of kunnen doen met de mode, worden aangemoedigd onderdeel van de cultuur van de hoge hak te zijn’, schrijft Semmelhack. De auteur ziet de huidige obsessie als het uitventen van vrouwelijke seksualiteit, ‘iets dat je vaak ziet in tijden waarin er onduidelijkheid bestaat over wat mannelijk en wat vrouwelijk is.’ De derde generatie feministen uit de jaren negentig vond, in tegenstelling tot haar voorgangers, dat hoge hakken en lingerie best gebruikt konden worden voor een feministische mode-uitspraak. Die opvatting werd al snel geadopteerd door de populaire cultuur en de commercie. ‘Waardoor de nadruk op de manipulatieve krachten van vrouwelijke modeconsumptie niet meer leidde tot zelfontplooiing, maar tot handhaving van de status quo.’ Deze trend van vrolijke sexy ‘girl power’ kleren leidde uiteindelijk naar de zogeheten ‘ho couture’, vernoemd naar de ho’s (hookers) die we kennen uit de rap-cultuur. Inmiddels is de mode weer een stuk kuiser geworden, maar de schoenmode refereert nog steeds aan strippers, hoeren en meesteressen. Hakken hebben niet alleen hoogten die je vroeger alleen bij fetisj-schoenen aantrof, ze hebben ook steeds meer bandjes en gespen. De modehit van afgelopen najaar was een pittig hoge, flink met metaal beslagen kruising tussen een enkellaarsje en een gladiatorsandaal. Zo geobsedeerd zijn veel vrouwen tegenwoordig door schoenen dat ze zichzelf koket aanduiden als schoenverslaafd, en dure pumps een diepte-investering noemen. En dat vindt Elizabeth Semmelhack ‘dwaas’. ‘Schoenen kunnen helemaal geen investering zijn. Daarvoor is mode van nature veel te wispelturig.’ Heights of Fashion. A History of the Elevated Shoe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden