Postuum

Meester in het beschrijven van de erotische onderstroom

Hoewel hij in de loop der jaren - niet altijd tot zijn genoegen - werd vergeleken met gereputeerde en populaire grootheden als Ernest Hemingway en Henry Miller, wist de 90-jarige op Long Island overleden auteur James Salter nooit het grote publiek te bereiken dat hij verdiende. Salter stond vooral bekend als writers' writer. Het was een term waar hij zelf tamelijk laconiek over deed: 'Schrijvers zijn de beste lezers.'

James Salter. Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant

Veel critici zagen hem echter als een van de grootste auteurs van zijn generatie. 'Waarschijnlijk de beste levende Amerikaanse auteur waar u nog nooit van heeft gehoord', aldus de Britse schrijver-criticus Robert McCrum, een paar jaar geleden in The Observer. 'Ik houd hem voor een van de grootste Amerikaanse schrijvers van de afgelopen halve eeuw', aldus Michael Zeeman in de Volkskrant.

Salter was een auteur die vooral bij literaire fijnproevers lof oogstte, en niet eens omdat zijn werk moeilijk toegankelijk is. Integendeel, Salters proza is helder, zijn zinnen zijn kort, de verwikkelingen die hij beschrijft herkenbaar en de structuur van zijn verhalen is zelfs als traditioneel te omschrijven.

Maar binnen deze helderheid en eenvoud was Salter de meester van de subtiliteit. Zijn beschrijvingen en directe rede zijn in hoge mate suggestief: er staat veel meer dan er staat en elke alinea, elke zin, ja elk woord heeft zijn plaats en zijn betekenis. Juist door de schijnbare eenvoud van het proza en de beschreven gebeurtenissen, is er de voortdurende verleiding vlot door de verhalen heen te schieten. Maar wie dat doet, mist veel.

Salters werkterrein waren intermenselijke relaties en met name de erotische onderstroom daarbinnen. Zijn meesterschap zat hem in het neerzetten van op het oog alledaagse, harmonieuze situaties, om vervolgens via een terloopse observatie een diepere complexiteit te duiden.

Beeld anp

Gevechtsvlieger

James Salter werd op 10 juni 1925 geboren als James Arnold Horowitz. Op aandringen van zijn vader, die kolonel was geweest in het Amerikaanse leger, ging hij in 1942 studeren aan de militaire academie van West Point, waarna hij, tegen het eind van de Tweede Wereldoorlog, in Arkansas en upstate New York een opleiding tot gevechtsvlieger volgde.

In 1952, gedurende de Koreaanse Oorlog, voerde hij meer dan 100 gevechtsvluchten uit en schoot onder meer een MiG-15 uit de lucht. Hij verwerkte zijn oorlogservaringen in zijn onder de naam James Salter gepubliceerde debuutroman The Hunters (1956), welke later werd verfilmd.

Maar waar Hemingway die ervaringen als heroïsch en louterend zou hebben gepresenteerd, vertelde Salters roman over de langzame teloorgang van een gevechtsvlieger, wiens oorlogservaringen hem slechts frustraties opleveren.

In totaal diende Salter twaalf jaar bij de Amerikaanse luchtmacht. Nadat The Hunters door de kritiek goed was ontvangen en heel behoorlijk verkocht, koos hij in 1957 voor het full-time schrijverschap, al bleef hij nog wel een aantal jaren als reservist beschikbaar voor de luchtmacht. 'Ik dacht dat ik me op dat moment schrijver kon noemen', aldus Salter. Het bleek slechts een eerste stap op een lange weg.

Hollywood

Zijn tweede roman, The Arm of Flesh (1961, later opnieuw uitgegeven als Cassada), geïnspireerd op de tijd dat hij als vlieger in Duitsland was gestationeerd, werd geen succes. Om de kost te kunnen verdienen ging Salter - die zijn schrijversnaam inmiddels als zijn wettige naam had laten registeren - filmscripts schrijven voor Hollywood. Ook werkte hij er als regisseur. In later jaren zou hij verklaren spijt te hebben gehad van die stap, omdat deze hem van het echte schrijven had afgehouden.

In 1967 publiceerde hij de roman die hij, terugblikkend, als zijn beste beschouwde: A Sport and a Pastime. Het boek vertelt over de gesjeesde Amerikaanse student die in Parijs een hartstochtelijke relatie krijgt met een Frans winkelmeisje. In later jaren is het boek geprezen als een 'erotisch meesterwerk', maar in de Summer of Love wensten weinig recensenten hun vingers te branden aan het controversiële onderwerp. Dat het boek überhaupt werd gepubliceerd, was vooral te danken aan de inspanningen van George Plimpton, de hoofdredacteur van The Paris Review, die Salter zijn hele leven is blijven steunen.

'A Sport and a Pastime was geschreven in een taal die je absoluut niet als obsceen kunt omschrijven', aldus Salter enkele jaren geleden in een interview, 'maar in die tijd was het niet acceptabel. Tegenwoordig, nu er op televisie openhartig over anale seks wordt gesproken, neemt niemand er meer aanstoot aan.'

Korte verhalen

Zoals zijn afgewogen stijl en subtiele verteltrant al doen vermoeden, was James Salter een uiterst zorgvuldig bewerker van zijn eigen teksten. Het gevolg is dat hij ondanks zijn lange schrijversleven geen buitengewoon productief auteur was. Hij publiceerde nog twee romans, Light Years (1975) en Solo Faces (1979), een boek met herinneringen waarvoor hij de benaming memoir te pretentieus vond, Burning the Days (1979), enkele filmscrips, verspreide poëzie en essays.

Op zijn 87ste verraste Salter de wereld met een nieuw boek, Alles wat is. Met 30.000 verkochte exemplaren was het een hit in Nederland. Het verhaal gaat over het liefdesleven van de Amerikaanse ex-marinier Philip Bowman na de Tweede Wereldoorlog.

Maar misschien ligt Salters belangrijkste nalatenschap wel in zijn excellente korte verhalen, verzameld in Dust and Other Stories (1989) en Last Night (2005). Ze vormen stuk voor stuk meesterproeven in het veel zeggen met weinig. Salter bewaarde afstand tot grote woorden, ook in loftuitingen over zijn eigen werk: 'Flattery is wonderful, so long as you don't inhale.'

James Salter. Beeld HH

Suggestieve brille

Gevraagd naar de drie verhalen uit zijn eigen oeuvre die hij het meest ter lezing zou aanbevelen, noemde James Salter, in een interview met Salon.com in 2005: 'American Express' en 'Am Strande von Tanger' uit Dusk en 'Comet' uit Last Night.

Dat laatste verhaal is een voorbeeld bij uitnemendheid van Salters suggestieve brille. Het vertelt hoe de gescheiden Adèle, 'nog net jong genoeg om knap te zijn', dolgelukkig voor de tweede keer in het huwelijk treedt met de eveneens gescheiden Phil. Het is lente, maar nog dezelfde alinea dat het huwelijksfeest plaatsvindt, raast de zomer voorbij en twee bladzijden later is het herfst en hebben de twee een etentje met vrienden.

Tijdens het eten wordt Adèle dronken en begint met onverwachte rancune over het eerste huwelijk van haar (welbeschouwd nog kersverse) echtgenoot te praten. Hoewel Salter het niet met zoveel woorden opschrijft, klinkt in haar tirade een wurgende angst op, dat haar wellicht eenzelfde lot te wachten staat. Door Adèles angst slechts te suggereren, maakt Salter deze voor de lezer des te indringender.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden