Meeslepend griezelverhaal met als decor ideeën over tijd en ruimte, lichaam en ziel

Zacharias Kroonsz, een gezaghebbende Amsterdamse arts uit de zeventiende eeuw, wil alles weten over de dood. Hij ontwikkelt een ingenieuze opstelling met lenzen van IJslands kristal, waarmee hij levenslijnen kan zien. Maar zijn duivelse uitvinding blijkt nog machtiger dan hij dacht: Kroonsz kan eraan aflezen wanneer je sterft. Op dag en uur nauwkeurig.

Drie eeuwen later, in onze tijd, maken examenleerlingen Pink en Bor kennis met Wessel Kroonsz. De vreemde jongen blijkt de zoon van Zacharias te zijn. Het geknoei met de Kronoscoop heeft levende doden van hen gemaakt en ze zijn al die jaren blijven experimenteren. Pink en Bor zullen hun laatste proefdieren zijn.

Avonturenverhaal

De met nogal wat bombarie aangekondigde filosofische jeugdroman Kroonsz van Marco Kunst (1966) is in de eerste plaats een griezelig avonturenverhaal, met als decor interessante ideeën over tijd en ruimte, God en natuur, lichaam en ziel. Denkbeelden die ons terugbrengen naar de vooravond van de Verlichting, de tijd van Descartes en Spinoza.

Een periode waarin wetenschap en alchemie nog geen streng afgegrensde gebieden zijn. Je kunt werken met vernuftige machines en tegelijkertijd bang zijn voor hel en verdoemenis. Een anatomische zoektocht naar de plek waar de ziel aan het lichaam is verbonden - bij de pijnappelklier, volgens Descartes - is in die Gouden Eeuw helemaal niet gek. Wel gevaarlijk, overigens. Denkers zoals deze worden zelfs in het tolerante Nederland monddood gemaakt.

Meeslepend

Die spanning tussen hart en hersens, geloof en verstand, acceptabele en niet-acceptabele kennis maakt Kroonsz meeslepend en actueel. Als Kunst iets goed getroffen heeft, dan is het de angst voor de gevolgen van baanbrekend onderzoek.

Want net als dokter Kroonsz succes heeft, ontdekt hij dat zijn laatste dag nadert. Hij weigert zich bij de wetmatigheid van zijn eigen denken neer te leggen en doorboort zijn hart met een priem. Door zijn onbezonnen actie ontstaat een scheur in het weefsel van de werkelijkheid. Een zwart gat in zijn studeerkamer, waarin niet hij maar zijn zoon Wessel verdwijnt. De enige manier om hem terug te krijgen, is zijn zoon ruilen voor verse levenslijnen. Liefst die van jonge kinderen.

Thriller

Verfilming van al die griezeligheid is gemakkelijk voor te stellen; wat er precies filosofisch is, daar is moeilijk de vinger op te leggen. Goed, een paar van de grootste denkers uit de Gouden Eeuw treden op. Maar zodra Kunst verwacht dat lezers in de eeuwige ziel gaan geloven, die als een naald het weefsel van de werkelijkheid kan herstellen, verandert de filosofische jeugdroman in een spirituele thriller.

Op zichzelf niets mis mee: heerlijk huiveringwekkend is het beeld van Zacharias die wordt verteerd door de angsten en schuldgevoelens die hij had vóór hij zich bekeerde tot de wetenschap en die nu een sluipweg langs de hel naar de hemel zoekt. Fijn wrang is het grapje van de eeuwenoude man over Spinoza, die met zijn geniale ideeën over tijd en ruimte toch niet ouder dan een jaar of 40 is geworden. Ronduit eng wordt het verhaal als de dokter zijn slachtoffers aan hun levenslijn achter zich aan sleurt.

Pure poëzie

Niet kennis en wijsheid winnen in het wereldbeeld van Kroonsz, maar juist een compromisloze overgave aan schoonheid en gevoel. Kunst bezingt een romantisch geloof in de ziel, de onzichtbare samenhang in Gods schepping en bovenal: de alles overstijgende kracht van de liefde. De scène waar Wessel naar roeiers op de Amstel kijkt en ineens het verband tussen alles voelt, is pure poëzie.

Voor lezers die dat accepteren, is er veel te vinden in deze roman. Wie naar de beloofde nieuwe inzichten op zoek gaat, zal teleurgesteld zijn. Wessel doet driehonderd jaar lang wat van hem gevraagd wordt en blijft mokken over Lykke, het Deense dienstmeisje waar hij geen seks mee mag hebben. En dan wordt hij verliefd op Pink. Kroonsz mikt hoog, maar maakt de ambitie niet helemaal waar. Kunst had, net als de dokter, moeten kiezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden