Meer dan een puur theologische biografie

Boekrecensie (non-fictie) - Herman de Liagre Böhl

De protestantse theoloog Heiko Miskotte hekelde het soort christendom dat de kunstenaar wantrouwt, maar de makelaar niet.

Beeld .

Uit de boeiende biografie komt Miskotte naar voren als een bijzonder erudiete, kwetsbare en temperamentvolle man.

Een 'kunstenaar onder de theologen' heette hij, Kornelis Heiko Miskotte (1894-1976), een rusteloze denker, dominee en literator die zijn leven lang schamperde over de benepen kanten van het calvinisme, diepe twijfels koesterde over zijn religiositeit ('een begrepen God ís geen God') en desondanks uitgroeide tot een van de grote voormannen van het Nederlandse protestantisme.

Alles in Heiko Miskotte neigde naar het bovenmatige, valt op te maken uit de boeiende biografie die Herman de Liagre Böhl over hem schreef: zijn onwaarschijnlijke belezenheid en eruditie, het merkwaardig barokke taalgebruik ('een bouillon van rattenstaarten is mij stichtelijke lectuur'), de steeds terugkerende angsten en depressies, afgewisseld met perioden van maniakale werkkracht.

Het zijn trekken waaraan De Liagre Böhl terecht veel aandacht besteedt en die Miskotte - Theoloog in de branding meer maken dan een puur theologische biografie. Zijn kwaliteiten als hoogleraar dogmatiek komen uiteraard aan de orde, evenals zijn schatplichtigheid aan de Zwitser Karl Barth en de strekking van invloedrijke publicaties als Edda en Thora en Als de goden zwijgen. Maar hetzelfde geldt voor zijn links-politieke engagement (hij beschouwde zichzelf als socialist en pacifist), zijn verslingerdheid aan de voetbalcompetitie, zijn ageren tegen nazisme en jodenvervolging, en zijn grote liefde voor kunst en literatuur.

Non-fictie

Herman de Liagre Böhl

Miskotte - Theoloog in de branding

Prometheus; 360 pagina's; €35

'De Catastrofe'

Miskotte vereerde Nietzsche, Dostojevski, Thomas Mann en Henriëtte Roland Holst, hij correspondeerde met Hendrik Marsman en wijdde als een van de eersten in Nederland uitvoerige essays aan de dichter Johan Andreas dèr Mouw en aan Franz Kafka, die hij beschouwde als een twintigste-eeuwse mysticus - stuk voor stuk schrijvers die hun sporen hebben nagelaten in zijn theologie.

Een apart hoofdstuk trekt De Liagre Böhl uit voor 'de Catastrofe': in 1946 verliest Miskotte zijn vrouw Cor en dochter Alma na een fataal feestmaal in het Amsterdamse Americain - de haringsalade bleek besmet met tyfus. De altijd al sluimerende schuldgevoelens over zijn ongeloof en egocentrisme laaien hoog op, bekent hij tegen zijn dochter Noortje, die de maaltijd ternauwernood overleefde: 'De dingen die mij al twintig jaar drukken, zijn onuitsprekelijk van verschrikking'.

Ook op kleinere voorvallen kan Miskotte heftig reageren. De Liagre Böhl citeert een vermakelijk bars schrijven waarin hij hoestend kerkvolk in Meppel sommeert op te houden met de 'blaffingen en klaroenstoten' onder zijn preek.

Een belangrijke bron voor de particuliere kanten van de biografie vormen Miskottes vijftienduizend pagina's beslaande dagboeken, waarin hij zich feller maar ook labieler betoont dan in zijn gepubliceerde teksten. Ze vormen 'een cronique scandaleuse van mijn òpfladderen en terugvallen', die juist door die mengeling van kwetsbaarheid en temperament voor hem inneemt.

In een dagboeknotitie van september 1931, Miskotte is dan net in Haarlem beroepen, hekelt hij het soort christendom 'dat de kunstenaar wantrouwt, maar de makelaar niet, dat de bioscoop als zedelijk gevaar ziet, maar de fabriek niet, dat de 'jazzband' werelds acht, maar het 'snotverkouden harmonium' christelijk, dat de loterij in naams des Heren bestrijdt, maar de beurs tot de ordinantiën Gods rekent - pooiers in plaats van profeten, inktvissen in plaats van sterren die leiding geven'. Hier past één woord: amen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.